Broadcasting uses the electro-magnetic spectrum, a public resource. It is also a finite resource: there is only so much of the spectrum available for broadcasting and other uses such as telecommunications, emergency communications and military uses. And because it is a scarce resource, it is valuable.
In a landmark 1995 judgment, the Supreme Court of India held that the airwaves or frequencies in the electro-magnetic spectrum are a public property. Thus, their use had to be controlled and regulated by a public authority in the interests of the public and to prevent the invasion of their rights. Since the broadcast media involves the use of the airwaves, this factor creates an inbuilt restriction on its use, as in the case of any other public property.
Sri Lanka’s broadcast sector, which was a state monopoly for decades, was finally opened up for private sector participation in 1992. However, this decision was not accompanied by any specific laws or regulations; it has been an ad hoc process ever since. There are no clear rules nor any independent enforcement or regulatory mechanism. The broadcast licensing process remains undefined, opaque and discretionary on the part of the minister and officials in charge of media.
There are no published guidelines or criteria. In their absence, there is no legal provision to support public service media or community media through licensing. Licence issuing practices so far do not indicate any such interest. The private sector participation in broadcasting has been open only to business confidantes of various ruling parties that have been in office since 1990.
In this week’s Ravaya column (appearing in issue of 28 February 2016), I discuss the plundering of the electromagnetic spectrum in Sri Lanka and the resulting chaos in the broadcast sector. I quote former Media Ministry secretary Dr Charitha Herath and Colombo University mass media academic Dr Pradeep Nishantha Weerasinghe whose masters degree thesis analysed the early years of broadcast sector ‘liberalization’ in Sri Lanka during the 1990s.
See also:
BBC Online: Profile of Sri Lanka’s media
කොළඹ කොටුවේ, කොල්ලූපිටියේ හෝ බම්බලපිටියේ වාණිජ වශයෙන් ඉතා ඉහළ ඉඩම් වටිනාකමක් පවතින ප්රදේශයකින් රජයට (එනම් මහජනයාට) අයත් අක්කර සිය ගණනක් කිසිදු ගෙවීමකින්/අය කිරීමකින් තොරව රජයට හිතවත් ව්යාපාරිකයන් කිහිප දෙනකුට දිගු කාලීන කුලී ක්රමයට පවරා දුන්නා යයි සිතන්න.
ලිපි ලේඛන සැකසීම රහසේ කළත් එම ඉඩම්වල ව්යාපාරික ක්රියා අරඹන විට එළිපිට කළ යුතු නිසා ජන අවධානය නිතැතින් යොමු වනවා. එවිට එම ඉඩම් කුමන පදනමක් මත එසේ පැවරුවාද යන්න ගැන මාධ්යවල හා පාර්ලිමේන්තුවේ ප්රශ්න කළ හැකි වනවා.
මෙකී කල්පිත තත්ත්වයට සමාන්තර ක්රියාදාමයක් දැන් වසර 25ක පමණ කාලයක් මෙරට සිදු වෙමින් තිබෙනවා. නියත වශයෙන්ම මෙරට මහජනයාට අයත් සම්පතක්, කිසිදු ක්රමවේදයක් නොමැතිව 1990 සිට බලයේ සිටි එජාප, ශ්රීලනිප හා හවුල් රජයන් විසින් තමන්ගේ ගජමිතුරු ව්යාපාරිකයන්ට නොමිලයේ දී තිබෙනවා.
ඒවා ලද ව්යාපාරිකයෝ කිසිදු හිරිකිතයකින් තොරව ප්රසිද්ධියේ හා බොහෝ විට සංදර්ශනකාමී ලෙසින් එම සම්පත යොදා ගෙන ව්යාපාර කරනවා. එයින් කෝටි ගණන් ලාබ ලබනවා. එපමණක් නොව ඔවුන් රටේ දේශපාලනයට, සංස්කෘතියට හා ජන ජීවිතයට ප්රබල බලපෑම් ද කරනවා.
හැම රජයක් යටතේම දිගින් දිගටම සිදු වන මේ මහජන සම්පත් මංකොල්ලය ගැන රටේ මහජනයාට, සිවිල් සමාජ සංවිධානවලට, වෘත්තිකයන්ට හෝ පාර්ලිමේන්තුවට බැලූ බැල්මට තැකීමක් නැහැ. අඩු තරමින් මෙබඳු කොල්ලයක් සිදු වනබවට හෝ ඇති තරම් අවබෝධයක් නැහැ.
අප මේ කතා කරන්නේ ඇසට නොපෙනෙන, ස්පර්ශයට හසු නොවන මහජන සම්පතක් වීම එයට මූලික හේතුවයි. නොපෙනෙන දෙයක් අගයන්නට හා රැක ගන්නට අප බොහෝ දෙනකු පෙළඹෙන්නේ නැහැ.
කුමක්ද මේ සම්පත?
එය විද්යුත් චුම්බක වර්ණාවලියයි (Electro-magnetic Spectrum). එය භෞතික විද්යාවේ මූලික සංසිද්ධියක්. තොරතුරු සමාජයට හා මාධ්ය කර්මාන්තයට අතිශයින් වැදගත්ල නැතිවම බැරි සම්පතක්. එසේම නිශ්චිත සීමාවන් ඇති සම්පතක්.
අපට ඇසට පෙනෙන ආලෝකය ද ඇතුළු බොහෝ ස්වාභාවික තරංගයන් මේ වර්ණාවලියේ විවිධ පරාසයන්ට අයත්. වර්ණාවලියේ එක් එක් තැන්වල විවිධාකාර තරංග හමු වනවා. සංඛ්යාතය අඩු රේඩියෝ තරංගවල සිට සංඛ්යාතය වැඩි ගැමා කිරණ දක්වා වර්ණාවලිය විහිදෙනවා. මේ අතර මයික්රෝ තරංග, අධෝරක්ත ආලෝකය, පරාජම්බුල ආලෝකය, X-කිරණ ආදිය ද වනවා. මේ සියල්ල අවකාශය හරහා ගමන් කිරීමට සමත්.
අපට ප්රකෘති ඇසට පෙනෙන්නේ වර්ණාවලියෙන් සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක් වන සූර්යාලෝකය පමණයි. (එහිද වර්ණ හතක් එකට මිශ්රව තිබෙනවා. දේදුන්නක් බිහි වන විට තාවකාලිකව වෙන් වී පෙනෙන්නේ මේ වර්ණ හතයි.)
වර්ණාවලියේ ඇතැම් තරංග යොදා ගනිමින් දුරස්ත සන්නිවේදනය කළ හැකි බව 19 වන සියවසේදී භෞතික විද්යා පර්යේෂණවලින් සොයා ගනු ලැබුවා. මෙයට දායක වූ විද්යාඥයන් හා ඉංජිනේරුවන් රැසක් සිටියා.
මේ සොයා ගැනීම් මත පදනම් වී රේඩියෝ විකාශයන් 20 වන සියවසේ මුල් දශක දෙකෙහිදී ඇරඹුණා. ඊට ටික කලකට පසු තරංග හරහා ශබ්දය හා රූප දෙකම යැවීමේ ටෙලිවිෂන් තාක්ෂණය භාවිතයට ආවා. රැහැන් රහිතව දුරකතන සංඥා යැවීමට වර්ණාවලියේ තරංග යොදා ගැනීම ගැන 1950 ගණන්වල සිට කළ අත්හදා බැලීම් නිසා 1980 දශකය වන විට ජංගම දුරකතන සේවාද බිහි වුණා.
දුරකතන (කථාබහ හා දත්ත) සන්නිවේදනය, විද්යුත් මාධ්ය සන්නිවේදනය, ආපදා සන්නිවේදනය, ගුවන්යානා සහ නැව් සමග සන්නිවේදනය මෙන්ම හමුදාමය සන්නිවේදන සඳහාත් වර්ණාවලියේ විවිධ කොටස් බෙදා වෙන් කොට තිබෙනවා. මේ සඳහා ලොව සියලූ රටවල් එක්ව ජාත්යන්තර සම්මුති පිහිටුවා ගෙන තිබෙනවා.
එසේ නොකළොත් වර්ණාවලිය කාටවත් වැඩක් ගත නොහැකි පරිදි ව්යාකූල වූ මහා ගාලගෝට්ටියක් වනවා. ලෝක සම්මුතීන් දේශීය මට්ටමෙන් ක්රියාත්මක කිරීමට හා නිසි ලෙස නියාමනය කිරීමට හැම රටකම රාජ්ය ආයතනයක් තිබෙනවා. අපේ රටේ මේ වගකීම දරන්නේ විදුලි සංදේශ නියාමන කොමිසමයි (TRCSL).
මුද්රිත මාධ්ය හා විද්යුත් මාධ්ය (රේඩියෝ, ටෙලිවිෂන්) අතර ප්රධාන වෙනසක් තිබෙනවා. ප්රාග්ධනය සපයා ගත හැකි ඕනෑම අයකුට පුවත්පතක් හෝ සඟරාවක් ඇරැඹිය හැකියි. එහෙත් කිසිවකුට හිතුමතයට රේඩියෝ හෝ ටෙලිවිෂන් සේවාවක් පටන් ගන්න බැහැ. රටේ තිබෙන සංඛ්යාත පරාසය (Frequency Spectrum) සීමිත වූ මහජන සම්පතක්. එයින් සංඛ්යාත කිහිපයක් ලබා ගැනීමට TRCSL හරහා යා යුතුයි. එසේ නොමැතිව විකාශයන් කිරීම නීතිවිරෝධීයි.
විද්යුත් මාධ්ය ආයතන ඇරැඹීමට බලපත් ලබා දෙන්නේ මාධ්ය අමාත්යාංශයයි. මේ බලපත් ලබා දෙන නිසි, විවෘත ක්රමවේදයක් ගෙවී ගිය වසර 25 පුරාම විවිධ රජයන් යටතේ සකස් කෙරී නැහැ.
බලපත් ලබන සමාගම් ඉනික්බිති TRCSL වෙතින් විකාශය සඳහා සංඛ්යාත ලබා ගත යුතුයි. මේ සංඛ්යාත ලබාදීමේ ක්රමවේදය හා මෙතෙක් දුන් සංඛ්යාත පිළිබඳ විස්තර ඔඍක් වෙබ් අඩවියේ තිබෙනවා. www.trc.gov.lk/spectrum-management/spectrum-management-in-sri-lanka.html
‘‘රටක සංඛ්යාත පරාසය සීමිතයි. එසේම එය පොදු දේපළක්. සංඛ්යාත පුද්ගලයන්ට හෝ සමාගම්වලට අයිති නැහැ. රජය යනු මේ පොදු දේපළහෙි භාරකරුවායි. භාරකරුවා ලෙස රජය කළයුත්තේ සංඛ්යාතයන් කුලියට හෝ බද්දට දීම මිස කිසිවකුට ඒවා සින්නක්කරයට දීම නොවෙයි. එහෙත් අපේ සංඛ්යාත බෙදා දීම කිසිදු පිළිවෙළකට සිදුවී නැහැ. මෙය විධිමත් කිරීමට නව පනතක් අප කෙටුම්පත් කළත් එය සම්මත කර ගන්නට හැකිවූයේ නැහැයැ’යි 2012-14 කාලයේ මාධ්ය අමාත්යාංශ ලේකම් ලෙස ක්රියා කළ ආචාර්ය චරිත හේරත් කියනවා.
එසේම තම සේවා කාලයේ අලූත් විද්යුත් මාධ්ය බලපත්ර කිසිවක් නොදුන් බවත් ඔහු පෙන්වා දෙනවා. පවතින අවුල ලෙහා ගැනීම අමාරු වැඩක්. එය තවත් ව්යාකූල නොවීමට නම් නිසි ක්රමවේදයක් බිහි කරන තුරු අලූත් බලපත් හෝ සංඛ්යාත කිසිවක් නොදීම ඉතා වැදගත්.
රාජ්ය ඒකාධිකාරය නිමා කරමින් පෞද්ගලික සමාගම්වලටද රේඩියෝ හා ටෙලිවිෂන් සේවා කිරීමට ඉඩ ලැබීම ගැන මාධ්ය ග්රාහකයෙක් ලෙසා මා එදත් අදත් සතුටුයි. එහෙත් එය සිදු වී ඇති ආකාරය ඉතා ගැටලු සහිතයි.
මේ ගැන ගවේෂණය කළ අයෙක් නම් කොළඹ සරසවියේ ශ්රීපාලි මණ්ඩපයේ ජනමාධ්ය පිළිබඳ ජ්යෙෂ්ඨ කථිකාචාර්ය ආචාර්ය ප්රදීප් නිශාන්ත වීරසිංහ. වසර 2000දී ඔහු නිම කළ ශාස්ත්රපති උපාධි නිබන්ධයට තේමා වූයේ 1990 දශකයේ මෙරට විද්යුත් මාධ්ය ප්රතිපත්තියයි. මහජනයාට අයත් වර්ණාවලිය ගජමිතුරන්ට බෙදා දීම ඇරඹුණේ ඒ කාලයේයි.
1988 ජනාධිපතිවරණය හා 1989 මහ මැතිවරණය ජය ගත් එක්සත් ජාතික පක්ෂය කැම්පේන් වකවානුවේ ඉදිරිපත් කළ ප්රතිපත්ති ප්රකාශවල මාධ්ය ගැන එතරම් සඳහනක් හමු වූයේ නැහැ. 1989දී උතුරේත්, දකුණේත් සන්නද්ධ තරුණ අරගල උත්සන්න වීම නිසා පුවත් වාරණය, පුවත් තහනම් කිරීම හා මාධ්ය ආයතන කෙරෙහි ඍජු හා අනියම් රාජ්ය බලපෑම් කිරීම සිදු වූ සැටි ප්රදීප් සිහිපත් කරනවා.
1989 අගදී පැවැත් වූ සර්ව පාක්ෂික සමුළුවේදී සාකච්ඡාවට බඳුන් වූ ප්රධාන කරුණු 7ක් අතර ජනමාධ්ය ස්වාධීනත්වය ද වූවා. ජවිපෙ හා එල්ටීටීඊය සහභාගි නොවූ මේ සාකච්ඡා අක්රියවීමේ අවදානම මතු වුණා. එහිදී ප්රධාන යෝජනා ලෙස බලය බෙදා හැරීම, මැතිවරණ ප්රතිසංස්කරණ, සුළු ජන නියෝජනය, විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කිරීම හා මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම ආදිය ගැන නිසි පියවර ගැනීමට නොහැකි වූ පසුබිම තුළ ඉක්මනින් කළ හැකි යමක් පේ්රමදාස ජනාධිපතිවරයා සෙවූ බව ප්රදීප්ගේ තර්කයයි. එවකට සිටි ප්රවෘත්ති අමාත්යාංශ ලේකම් හා ප්රවෘත්ති ඇමතිවරයා හරහා මෙය තහවුරු කර ගෙන තිබෙනවා.
ඒ අනුව මෙරට පෞද්ගලික විද්යුත් මාධ්ය කඩිනමින් ඇරඹීමට ජනාධිපතිවරයා 1990දී තීරණය කළා. ‘ඔහු මේ තීරණය පෞද්ගලිකවම ගෙන ඇති අතර ඒ පිළිබඳව සිය කැබිනට් මණ්ඩලය තුළ පවා සාකච්ඡා කළ බවට සාක්ෂි හමු නොවේ. එම තීරණය ගැනීමෙන් සර්ව පාක්ෂික සමුළුවෙන් ඉදිරිපත් වූ යෝජනා එකින් එක ක්රියාත්මක කරමින් සිටින බවත්, තමා ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලකයෙක් බවට පෞරුෂයක් ගොඩ නගා ගැනීමට පේ්රමදාස ජනාධිපතිවරයා එම තීරණය හරහා උත්සාහ ගත් බවත් පෙනේ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ 1990දී ශ්රී ලංකාවේ විද්යුත් මාධ්ය පිළිබඳ රාජ්ය ප්රතිපත්තිය වෙනස් කිරීමට ගත් තීරණය දේශපාලන අවශ්යතා මත ගත් දේශපාලන තීරණයක් බවයි.’ ප්රදීප් කියනවා.
පෞද්ගලික විද්යුත් මාධ්ය සඳහා අවසර දීමට බලතල පවරා 1990 මාර්තු 14දා ජනාධිපතිවරයා කමිටුවක් පත් කළා. එහි සභාපති වූයේ ප්රවෘත්ති අමාත්යාංශයේ එවකට ලේකම් කේ. ඒ. එස්. ගුණසේකරයි. අධ්යාපන, තැපැල් හා විදුලි සංදේශ, සැලසුම් ක්රියාත්මක කිරීමේ හා ආරක්ෂක අමාත්යාංශවල ලේකම්/අතිරේක ලේකම්වරුත්, ජනාධිපති සහකාර ලේකම්වරයකුත්, ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ හිටපු සභාපතිවරයකු වූ ලිවි විජේමාන්නත් එහි සාමාජිකයන් වුණා.
මේ කමිටුව මාස 16ක් පුරා කතා කළත් සලකා බලා ඇත්තේ කරුණු තුනක් ගැන පමණයි. එනම්: රටේ ආරක්ෂක තත්ත්වයට විය හැකි බලපෑම්ත රටේ විදුලි සංදේශ සංඥා පද්ධතියට වන බලපෑම්ත හා බලපත්ර ලබාදීමට සුදුසු පුද්ගලයන් හා ආයතන.
රටේ පෞද්ගලික විද්යුත් මාධ්ය ඇරඹීමේ අවශ්යතාව ගැන හෝ ඇති විය හැකි සමාජ බලපෑම් පිළිබඳව හෝ මහජන අදහස් විමසීමක් කර නැහැ. විශේෂඥ උපදෙස් ලබා ගෙනද නැහැ.
‘මෙහිදී ප්රතිපත්ති සම්පාදනයක් සිදු වී නැති අතර අවසර දෙන ආයතන තෝරා ගැනීමේ කමිටුවක් පමණක් වූ බව පෙනේ’ යැයි ප්රදීප් කියනවා.
1992 අපේ්රල් 1 වැනිදා කේ. ඒ. එස්. ගුණසේකර කමිටුව විසින් ගුවන්විදුලි සංස්ථා පනතේ හා රූපවාහිනී සංස්ථා පනතේ බලතලවලට අනුව සමාගම් දෙකකට අවසරය ලබා දුන්නා. එනම් සීමාසහිත කලම්බු කමියුනිකේෂන් සමාගම හා සීමාසහිත ටෙල්ශාන් සමාගමයි.
මෙයින් කලම්බු කමියුනිකේෂන්හි කළමනාකාර අධ්යක්ෂවරයා වූයේ ලිවි විජේමාන්නයි. ජනාධිපති පේ්රමදාසගේ සමීපතමයකු වූ ඔහු අවසර දෙන කමිටුවේද සාමාජිකයකු වීම කෙතරම් සදාචාර සම්පන්නද?
එසේම ටෙල්ශාන් සමාගමේ සභාපති වූයේ පේ්රමදාස රජයේ සභානායක වූ රනිල් වික්රමසිංහගේ සහෝදර ශාන් වික්රමසිංහයි. මොහු 1979දී ITN Sri Lanka ඇරඹීමට හවුල් වූ මෙරට ටෙලිවිෂන් පුරෝගාමියෙක්.
1992 අගෝස්තු 7 වනදා සීමාසහිත මහාරාජා සමාගමටද බලපත්ර දෙනු ලැබුවා. එයද පේ්රමදාස ජනාධිපති සමග සමීප සබඳතා තිබූ ව්යාපාරික සමාගම් සමූහයක්.
ලිවී විජේමාන්නම කියා ඇති පරිදි අවසරය ලැබෙන විට කලම්බු කමියුනිකේෂන් සමාගම පිහිටුවා තිබුණේද නැහැ. එය ලියාපදිංචි කොට ඇත්තේ 1992 අපේ්රල් 27 වනදායි!
‘මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ පෞද්ගලික විද්යුත් මාධ්ය ඇරඹීමේ තීරණය ක්රියාත්මක වූයේද කරුණු සොයා බැලීමෙන් තොරව ඉතා කඩිනමිනි.’ යයි ප්රදීප් කියනවා.
මේ බලපත්ර දීමට කිසිදු ආකාරයක ප්රසිද්ධ ඉල්ලූම්පත් කැඳවීමක් සිදු වූයේ නැහැ. කිසිදු මුදලක් රජය විසින් අය කර නැහැ. බලපත්ර වලංගු කාල සීමාවක් ද සඳහන් නැහැ. බලපත්රලාභීන්ට තිබූ එකම කොන්දේසිය වූයේ ප්රවෘත්ති ප්රචාරය නොකිරීම පමණයි. (1994 බලයට පත් චන්ද්රිකා රජය එම සීමාව ද ඉවත් කළා.)
විද්යුත් මාධ්ය රාජ්ය ප්රතිපත්ති සම්පාදනයේදී තිබිය යුතු අත්යවශ්ය ගුණාංග වන විවෘතභාවය, පැහැදිලි ලෙස ප්රකාශ වීම හා ජනතා සහභාගිත්වය යන සාධකවලින් එකක්වත් 1990-92 වකවානුවේ ක්රියාත්මක වූයේ නැහැ.
1988-93 වකවානුවේ මාධ්ය ක්ෂේත්රයේ ස්වරූපය ගැන යුක්තිය පුවත්පතට ලියූ ලිපියක කුසල් පෙරේරා මාධ්ය විචාරකයා මෙසේ කියා තිබෙනවා:
‘‘1988න් පසු පේ්රමදාස යුගය මාධ්ය ක්ෂේත්රයේ ද්විත්ව මුහුණුවරක් ඉසිලූ යුගයක් විය. මෙරට ජනමාධ්ය ක්ෂේත්රයේ පැහැදිලි හා නින්දිත දේශපාලන මැදිහත් වීම් අප දුටුවේ මේ වකවානුවේදීය. රාජ්ය ස්ථාපිත හා රාජ්ය ගත මාධ්යයන්හි මාධ්යවේදීන් ඕනෑම රාජ්ය ආයතනයක සේවකයන් මෙන්ම රජයේ සේවකයන් විය. මෙම ප්රවණතාව එක පැත්තකින් වර්ධනය වූ අතර අනෙක් පැත්තෙන් මෙරට පළමුවරට විද්යුත් මාධ්ය රාජ්ය පාලන ප්රතිපත්තියෙන් බැහැරව බාහිර ප්රාග්ධනය සමග පෞද්ගලික විකාශන ආරම්භ වූයේ මේ යුගයේදීය. එය ප්රතිවිරෝධී බලවේග දෙකක ගැටුමක් විය.’’
තවත් සමාගම් විද්යුත් මාධ්ය ක්ෂේත්රයට පිවිසීමට රජයට ඉල්ලූම් කළ නිසා ඒ ගැන සොයා බලා නිර්දේශ කිරීමට ජනාධිපති ඞී. බී. විජේතුංග 1993 අගෝස්තු 20 වැනිදා තවත් කමිටුවක් පත් කළා. ජනාධිපති අතිරේක ලේකම් චන්ද්ර වික්රමසිංහ සභාපති වූ එම කමිටුව පිටු හතක වාර්තාවක් සම්පාදනය කරනු ලදුව ජනපතිවරයා එය කැබිනට් මණ්ඩලයට ඉදිරිපත් කළා.
විකාශන අධිකාරියක් පිහිටුවීමට පනතක් සකස් කරන්නට නීති කෙටුම්පත් දෙපාර්තමේන්තුවට මේ වාර්තාව යැවීමට අමාත්යවරුන් අනුමැතිය දුන්නා. එයින් පසු යෝජිත නීතියට සිදු වූ දෙය වෙනම කතා කළ යුතුයි.
විද්යුත් මාධ්ය ක්ෂේත්රය විධිමත් කිරීමට හා වර්ණාවලිය නම් අති වටිනා මහජන සම්පත තව දුරටත් දේශපාලන හා ව්යාපාරික ගජමිතුරන් අතර බෙදා ගැනීම නතර කිරීමට කුමක් කළ හැකිද?
මේ ගැන ලබන සතියේ වැඩිදුර කතා කරමු.
Open Minds! 