ෆේස්බුක් පිවිසෙන සැවොම පිළිපැදිය යුතු කොන්දේසි (Facebook’s Community Standards): සිංහල අනුවාදයක්

This is an annotated Sinhala language adaptation of Facebook’s Community Standards as they stood on 25 March 2018. Note this is not a verbatim translation and also not an officially sanctioned translation. It has been adapted and annotated as a public service by Nalaka Gunawardene, new media analyst and activist.

Facebook’s Community Standards: https://www.facebook.com/communitystandards/

 

ෆේස්බුක් පිවිසෙන සැවොම පිළිපැදිය යුතු කොන්දේසි මාලාව

[සිංහල අනුවාදය කළේ නාලක ගුණවර්ධන විසිනි: මෙය අමතර විග්‍රහයන්ද සහිත අනුවාදයක් මිස සෘජු පරිවර්තනයක් නොවේ.]

ෆේස්බුක් වේදිකාවට පිවිසෙන, එය භාවිත කරන සැවොම පිළිපැදීමට එකඟ වන කොන්දේසි සමුදායක් තිබෙනවා. ඒවා ෆේස්බුක් පරිපාලකයන් හඳුන්වන්නේ ෆේස්බුක් ප්‍රජාවගේ සම්මත ප්‍රමිතීන් (Community Standards) ලෙසයි.

කර්කශ හෝ දරදඬු නොවූ සැහැල්ලු පරිසරයක් ලෙස ෆේස්බුක් වේදිකාව පවතිනවා දකින්නට ඔවුන් කැමති නිසා, මේවා ‘නීති’ හෝ ‘කොන්දේසි’ කියා නම් නොකළත්, ෆේස්බුක් සේවාව භාවිත කරන සැම පුද්ගලයකුම මෙන්ම සැම ආයතනයක්ම මේවාට අනුගත වන බවට ගිනුමක් ඇරඹීමේදීම එකඟ වී තිබෙනවා. මේවා නොතකා ක්‍රියා කරන අයගේ ගිනුම් අත්හිටුවීමට නැතිනම් ඉවත් කිරීමට වේදිකා පරිපාලනයට අභිමතය තිබෙනවා.

ඔබ ෆේස්බුක් ගිනුම ඇරැඹූ වේලේ මේවා විස්තරාත්මකව කියවා නොබැලුවා නම්, දැන්වත් එසේ කරන්න. මෙහි පහත දැක්වෙන්නේ 2018 මාර්තු 25 වනදා වන විට ෆේස්බුක් ප්‍රකාශයට පත් කොට තිබූ ප්‍රජා ප්‍රමිතීන්ගේ පැහැදිලිකිරීම් සහිත අනුවාදයක් (annotated adaptation). මෙහි මූලාශ්‍රය: https://www.facebook.com/communitystandards/

 

ප්‍රජා ප්‍රමිති සම්පාදනයේ පසුබිම

ෆේස්බුක් වේදිකාව හරහා වෛරය පැතිරවීමට, සයිබර් හිරිහැර කිරීමට හෝ කිසිදු ආකාරයක ප්‍රචන්ඩත්වයක් ඉස්මතු කිරීමට මේ ප්‍රමිතීන් ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. මේ ප්‍රමිතීන් සම්පාදනය කරන්නට ලොව වටා වෙසෙන පර්යේෂකයන්, මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයන් හා ෆේස්බුක් භාවිත කරන්නන් රැසකගේ දායකත්වය ලබා ගෙන තිබෙනවා.

මේ ප්‍රමිතීන් ක්‍රියාත්මක කිරීමට තාක්ෂණය මෙන්ම මානව සහායද යොදා ගැනෙනවා. ස්වයංක්‍රීය මෘදුකාංග විසින් අනුචිත අන්තර්ගතයන් යම් ප්‍රමාණයක් ඉක්මනින්ම ඉවත් කැරෙනවා. එයට හසු නොවී රැඳී පවතින, එහෙත් ප්‍රමිතියට අනුගත නොවන අන්තර්ගතයන් විමර්ශනයට ෆේස්බුක් විසින් මානව අධීක්ෂකයන් සිය ගණනක් යොදා ගනු ලබනවා.

එහෙත් නිතිපතා අලුතින් එකතු වන බිලියන් ගණනක් අන්තර්ගතයන් සියල්ල මේ විමර්ශන මට්ටම් දෙකෙන් මුලුමනින්ම හසු කර ගැනීමට අමාරුයි. මේ නිසා අනුචිත යමක් ෆේස්බුක්හි පළ වී තිබෙනු දුටුවොත්, එය රහසිගතව වාර්තා කරන මෙන් භාවිත කරන ඔබෙන් ෆේස්බුක් පරිපාලනය විවෘත ඉල්ලීමක් කරනවා.

එසේ පැමිණිලි කරනු ලබන අන්තර්ගතයන් සැබැවින්ම ෆේස්බුක් ප්‍රජා ප්‍රමිතීන්ට නොගැලපේදැයි විමසා බලා, ඒවා ඉවත් කිරීමට හෝ දිගටම පැවතීමට තීරණ ගනු ලබනවා. මේ තීරණය හැකි තාක් ඉක්මනින් ගන්නට ෆේස්බුක් උත්සාහ කරනවා. එහෙත් භාෂා විවිධත්වය නිසා එයට යම් කාලයක් ගත විය හැකියි.

ප්‍රමිතීන්ට අනුගත නොවන අන්තර්ගතය දිගින් දිගටම පළ කරන ෆේස්බුක් ගිනුම්වලට මුලින් අනතුරු ඇඟවීමක් කොට, ඉන් පසු ඒවා සහමුලින්ම තහනම් කරනු ලබනවා.

 

පූර්විකාව

ෆේස්බුක් වේදිකාවේ අභිප්‍රාය නම් ලොව වටා ජනයා නවීන වෙබ් සන්නිවේදන තාක්ෂණය හරහා එකිනෙකාට සම්බන්ධ කිරීම හා ඔවුන් අතර විවෘත වූත් සුහද වූත් හුවමාරු කර ගැනීම් සිදුවනු දැකීමයි.

එකිනෙකාට බොහෝ සෙයින් වෙනස් වූ, අතිශයින් විවිධාකාර වූ අය ෆේස්බුක් වේදිකාවට පිවිසෙනවා. නිතිපතා මෙහි කථාබහ කැරෙන දේත්, බෙදා ගැනෙන දේත් අතිශයින් විවිධාකාරයි; විචිත්‍රයි. අන් අයගේ දෘෂ්ටිකෝණවලින් ලොව දකින්න, අලුත් මානයන් ග්‍රහනය කරන්න මේ වේදිකාව ඔබට උදවු වනවා.

ෆේස්බුක් වෙත එන සැවොම බියකින් හෝ සැකයකින් තොරව, ආරක්ෂිත පරිසරයක මේ වේදිකාව පරිහරණය කරනු දැකීම අපේ අරමුණයි. මේ සඳහා ෆේස්බුක් ප්‍රජා ප්‍රමිතීන් අපි සම්පාදනය කළා. ෆේස්බුක් වේදිකාවේ කුමන අන්තර්ගතයන් ප්‍රකාශ කළ හැකිද, බෙදා ගත හැකිද යන්නත්, ඒ සීමා ඉක්මවා යන යමක් දුටුවොත් එයට එරෙහිව පැමිණිලි කළ හැකි ආකාරයත් මේ ප්‍රමිතීන්වලින් පැහැදිලි කරනවා.

Helping to Keep You Safe: From Facebook’s Community Standards, captured on 25 March 2018

ඔබේ සහ අන් අයගේ ආරක්ෂාව

  • ෆේස්බුක් තුළ යම් කෙනකුට ඉලක්කගතව හෝ සමස්ත ප්‍රජාවකට පොදුවේ හෝ තර්ජන කිරීමට ඉඩ තබන්නේ නැහැ. එවන් තර්ජන දුටු තැන වහාම ඉවත් කරනු ලබනවා.
  • එසේම සොරකම් කිරීම්, දේපල අලාබහානි කිරීම් හෝ මූල්‍යමය හානි කිරීම් පිළිබඳ තර්ජනද දුටු තැන ඉවත් කැරෙනවා.
  • තමා තමන්ටම හානි කර ගැනීම හෝ දිවි නසා ගැනීම පිළිබඳ ෆේස්බුක්හි කථා කරන්නට ඉඩක් නැහැ. එවන් දේ සිදු වූ පසු ගත් රූප බෙදා ගන්නටද බැහැ. එසේම කිසිම ආකාරයක ස්වයං හානි කර ගැනීම, තමා තමන්ටම තුවාල කර ගැනීම හෝ ආහාර ගැනීමේ රෝගාබාධ (eating disorders) ගැන කථා කිරීමටද ඉඩක් නැහැ. හේතුව එවන් කථාබහ නිසා අනුකාරක ක්‍රියාවන්ට සමහරුන් පෙළෙඹිය හැකි නිසා. එහෙත් සිරුරේ ඇතැම් කොටස් වෛද්‍ය උපදෙස් අනුව වෙනස් කර ගැනීම (body modification) තහනම් මාතෘකාවක් නොවෙයි. මෙවන් අත්දැකීම් ලද පුද්ගලයන්ගේ අනන්‍යතාවය හෙළි කරන හෝ ඔවුන් ඉලක්ක කරන හෝ සියලුම අන්තර්ගතයන් ඉවත් කැරෙනු ඇති. එහෙත් මේ සමාජ ප්‍රශ්න ගැන පොදුවේ කථාබහ කළ හැකියි.
  • ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියා හෝ අපරාධවල හෝ නිරතවන කිසිදු සංවිධානයකට ෆේස්බුක් පිවිස එහි ගිනුම් ඇරඹීමට ඉඩ තබන්නේ නැහැ. එසේම එවන් ක්‍රියාවලට අනුබල දෙන ප්‍රකාශ හා රූපද ඉවත් කැරෙනවා. එහෙත් මේ සමාජයීය අභියෝග ගැන පොදුවේ සංවාද කිරීමට ඉඩ තිබෙනවා. එසේ කරන විට වින්දිතයන් ගැන සංවේදී වන්නට යයි ඉල්ලා සිටිනවා.
  • සයිබර් හිරිහැර කිරීම්වලට ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ඉඩක් නැහැ. කිසිදු ෆේස්බුක් සාමාජිකයකු ඉලක්ක කරමින් ඔහුට/ඇයට අවමන් කිරීම, ලැජ්ජා කරවීම හෝ කිසිම ආකාරයකින් පහත් කොට සැළකීම මේ වේදිකාව ඉවසන්නේ නැහැ. මේ යටතේ, පුද්ගලයන් අපහාසයට හෝ අපකීර්තියට පත් කිරීමට විකෘති කරන ලද රූප; යමකු හිරිහැරයට ලක් වීම හසු කර ගන්නා ඡායාරූප හෝ වීඩියෝ දර්ශන; යම් අයකු බ්ලැක්මේල් කිරීමට මුදා හරින අන්තර්ගතය යනාදිය ඉවසනු නොලැබෙයි. එසේම දිගින් දිගටම යමකු සමග ෆේස්බුක් මිතුරු වීමට පණිවුඩ යැවීමද හිරිහැරකාරී ක්‍රියාවක් ලෙස සැළකෙනවා. (එහෙත් පුවත් මවන, පොදු ප්‍රතිරූපයක් තිබෙන ප්‍රසිද්ධ චරිත පිළිබඳ මහජන විවේචනවලට නම් ඉඩ තිබෙනවා. මීළඟ කොටස බලන්න.)

    From Facebook Community Standards, captured on 25 March 2018: Public figures get a different level of protection

  • තම වෘත්තීය ක්‍රියා නිසා නිතර මහජන අවධානයට ලක් වන, පොදු ප්‍රතිරූපයක් තිබෙන, පුවත් මවන පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් විවෘතව කථා කිරීමට හා ඔවුන් ඕනෑ තරම් විවේචනය කිරීමට ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ඉඩ තිබෙනවා. ඔවුන්ගේ ක්‍රියා හා ප්‍රකාශ විවේචනය කළ හැකියි. එහෙත් එවන් චරිතවලට පවා තර්ජන එල්ල කිරීමට හෝ ඔවුන් ඉලක්ක කොට වෛරී ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. එසේ කළොත් ඒවා ඉවත් කරනු ඇති.
  • ලිංගික ප්‍රචන්ඩත්වය හා උපයෝජනය (sexual violence or exploitation) ප්‍රවර්ධනය කරන මෙන්ම එවන් ක්‍රියා ගැන තර්ජන අඩංගු සියලු දේ වහාම ඉවත් කැරෙනවා. වින්දිතයන් සුරැකීම පිණිස ඔවුන්ගේ රූප හෝ විඩියෝ කිසිවක් බෙදා ගැනීමටද ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. එසේම විරසක වූ පසු පලිගැනීම සඳහා මුදා හරින කිසිදු රූපයකට හෝ විඩියෝවකට (images/videos shared in revenge) ඉඩ තබන්නේ නැහැ. ෆේස්බුක්හි අවසර නොදෙන ලිංගික අන්තර්ගතය අතර බාලවයස්කරුවන් සම්බන්ධතා සියල්ල, ලිංගික සේවා ප්‍රවර්ධනය, රූපගත කළ ලිංගික ක්‍රියා ආදිය ඇතුළත්. අදාල අවස්ථාවල එවන් දේ පිළිබඳව පොලීසි දැනුවත් කරනවා. [ලිංගික සේවා යටතේ වාණිජ ලිංගික වෙළඳාම හෙවත් ගණිකා වෘත්තිය, සම්බාහන මෙන්ම ලිංගික ක්‍රියා හසු කර ගත් වීඩියෝ දර්ශන ද ඇතුළත් වනවා.]
  • කිසිදු පුද්ගලයකුට, කිසිදු සත්ත්වයකුට හෝ කිසිදු ආයතනයකට භෞතික හානියක් නැතහොත් මූල්‍යමය හානියක් කිරීමට ෆේස්බුක් යොදා ගැනීමට ඉඩ නොතබන්නෙමු. ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ප්‍රකාශිත හෝ බෙදා ගත් අන්තර්ගතයක් යම් අපරාධයකට සම්බන්ධ යයි පෙනී ගිය විට හෝ, මහජන ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් යයි පෙනෙන විට හෝ අදාල පොලීසි සමග ෆේස්බුක් වේදිකා පරිපාලකයන් සහයෝගයෙන් ක්‍රියා කරනවා. එසේම අපරාධ ක්‍රියා වීරත්වයෙන් සළකන ප්‍රකාශවලට ෆේස්බුක්හි ඉඩක් නැහැ.
  • දැනටමත් නීතියෙන් තහනම් කර හෝ නියාමනය කර ඇති ගිනි අවි, පතරොම්, මත් ද්‍රව්‍ය හෝ වට්ටෝරුවක් අවශ්‍ය කැරෙන ඖෂධ (prescription drugs, marijuana, firearms or ammunition) කිසිවක් ෆේස්බුක් හරහා ප්‍රචාරනය, අලෙවිය හෝ ඉල්ලා සිටීමට ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. මත්පැන්, දුම්කොළ භාණ්ඩ හෝ වැඩිහිටි උපකරණ (alcohol, tobacco or adult products) විකිණීමට හෝ මිළට ගැනීමට හෝ ෆේස්බුක් හරහා සන්නිවේදනය කරනවා නම් තමා වෙසෙන රටේ බලපාන නීතිවලට මුළුමනින්ම අනුකූල විය යුතුයි. එහෙත් නියාමනය කැරෙන කිසිවක් වෙළඳාම සඳහා ෆේස්බුක්හි මූල්‍යමය පහසුකම් භාවිතයට ඉඩ නොදෙයි.

 

ආචාරශීලී හැසිරීමට දිරිමත් කිර්‍රිම

ෆේස්බුක් වේදිකාවට එන සාමාජිකයන් තමන්ගේ තොරතුරු මෙන්ම මතවාදයන්ද බෙදා ගන්නවා, ප්‍රවර්ධනය කරනවා. එයින් සමහරක් ඔබේ පෞද්ගලික විශ්වාස හෝ මතවාදයන්ට වෙනස් හෝ විරුද්ධ විය හැකියි.

මෙවන් බහුවිධ අදහස් මතුවීම හරහා වැදගත් සංවාද හට ගත හැකියි. එහෙත් ඇතැම් අවස්ථාවල බහුජන යහපත තකා සමහර ආන්දෝලනාත්මක කරුණු පිළිබඳ සංවාද දිස් වන්නේ ෆේස්බුක් වේදිකාවේ සිටින කා හටද යන්න යම් තාක් දුරට සීමා කරන්නත් ෆේස්බුක් පරිපාලනයට සිදු වනවා.

නිරුවත් රූප/නග්නබව (Nudity)

සමහරුන් නිරුවත් රූප බෙදා ගන්නේ කලා කෘතීන් ලෙස හෝ ශාස්ත්‍රීය විවාදයකට නිමිත්තක් ලෙස. එහෙත් ලොව පුරා විසිර සිටින ෆේස්බුක් සාමාජිකයන් අතරින් ඇතැමුන්ගේ සාරධර්ම සමග එය ගැටිය හැකි නිසා, එවන් රූප යම් සීමාවලට යටත් කැරෙනවා. මෙයින් අදහස් වන්නේ නග්නබව මුළුමනින්ම වාරණය කැරෙන බවක් නොවෙයි.

නග්න බව පිළිබඳ තනි ගෝලීය ප්‍රමිතියක් නැහැ. එක් රටක් හා සමාජයක් තුළ වුවත් ඒ ගැන විවිධාකාර මත පැවතිය හැකියි. මේ හැම ආකාරයකම ආකල්ප දරන අය ෆේස්බුක් සාමාජිකයන් අතර සිටින නිසා, මේ සම්බන්ධයෙන් වඩාත් සීරුවෙන් ක්‍රියා කිරීමට ෆේස්බුක් පරිපාලනයට සිදු වනවා.

ප්‍රජනක අවයවවල, මුළුමනින් නිරාවරණය වූ තට්ටම්වල (fully exposed buttocks) හා ලිංගික ක්‍රියාවල රූපවලට හෝ විඩියෝවලට ෆේස්බුක්හි අවසර නැහැ. කාන්තා පියයුරුවල තනපුඩු නිරාවරණය වූ රූපද සාමාන්‍යයෙන් ඉවත් කැරෙනවා. නමුත් මව්කිරි දෙන අවස්ථාවල රූප සහ පියයුරු පිලිකාවලින් පසු ගත් රූපවලට (breasts with post-mastectomy scarring) නම් ඉඩ ලැබෙනවා.

එසේම නග්නබව නිරූපනය කරන සිත්තම්, මූර්ති හා වෙනත් කලා කෘතීන්ගේ රූප ෆේස්බුක් හරහා බෙදා ගන්නට නම්  ඉඩ තිබෙනවා. හාස්‍යය, උපහාසය හෝ අධ්‍යාපනික අරමුණක් වෙනුවෙන් නග්නබව යොදා ගන්නට ද අවසර ලැබෙනවා.

නග්නබවට සාධාරණ ඉඩක් දෙන්නේ කුමන අවස්ථාවලද යන්න ගැන දැනට පවතින ෆේස්බුක් ප්‍රමිතීන් සංවාදයට හා සංශෝධනයට විවෘතයි. මේ ගැන විද්වත් සාකච්ඡාවලට ෆේස්බුක් පරිපාලනය සූදානම්.

Facebook Community Standards, as at 25 March 2018: Hate Speech defined

වෛරී ප්‍රකාශ (Hate Speech)

ෆේස්බුක් වේදිකාව කිසිසේත් වෛරී ප්‍රකාශ ඉවසන්නේ හෝ ඒවාට කිසිසේත් ඉඩ දෙන්නේ නැහැ. මෙය කොන්දේසි විරහිත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක්.

මෙහිදී වෛරී ප්‍රකාශ (Hate Speech) ලෙස අර්ථ දක්වන්නේ පහත සඳහන් සාධක එකක් හෝ කිහිපයක් හෝ පදනම් කර ගෙන යම් කෙනකුට හෝ සමස්ත ප්‍රජාවකට එල්ල කැරෙන ද්වේශ සහගත ප්‍රකාශයන්:

  • වර්ගය (race);
  • ජනවර්ගත්වය හෙවත් ජාතිය (ethnicity);
  • ජාතිකත්ව සම්භවය (national origin);
  • ආගම (religious affiliation);
  • ලිංගික නැඹුරුව (sexual orientation);
  • ලිංගිකත්වය, ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය හා එම අනන්‍යතාවය (sex, gender or gender identity);
  • ආබාධිත තත්ත්වයන් හෝ බරපතල රෝග තත්ත්වයන් (serious disabilities or diseases).

මෙම සාධකවලට අදාල වන කණ්ඩායම් කිසිවකට එරෙහිව වෛරය පතුරුවන පුද්ගලයන්ට හා සංවිධානවලට ෆේස්බුක් වේදිකාවේ කිසිදු ඉඩක් නැහැ. අපේ අනෙකුත් ප්‍රමිතීන් කඩවීම සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම මෙවන් වෛරී ප්‍රකාශ කරන්නන් ගැනත් අපේ සාමාජිකයන් අපට වාර්තා කරනු ඇතැයි අප අපේක්ෂා කරනවා.

ෆේස්බුක් වේදිකාව සංවාදවලට හා විසංවාදවලට සැම විට විවෘතයි. අනේකවිධ අදහස්, ආයතන හා සම්ප්‍රදායන් අභියෝගයට ලක් කිරීමට ඔබට මෙහි ඉඩ තිබෙනවා.

සමහරුන් වෙනත් අයකු ජනනය කළ වෛරී ප්‍රකාශ හුදෙක් ඒවා අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා හෝ මහජනයා දැනුවත් කිරීමට පමණක් ෆේස්බුක් හරහා බෙදා ගන්නා අවස්ථා තිබිය හැකියි. එවන් විට, එසේ කරන බව පැහැදිලිව සඳහන් කළොත් එවන් උධෘතයන් ඉවත් කරන්නේ නැහැ.

මෙම මාතෘකා හා සමාජ කණ්ඩායම් ගැන ද්වේශසහගත නොවී, ඒ වෙනුවට හාස්‍යය හා උපහාසය දනවන හෝ සමාජ විචාරයන් මතු කැරෙන ආකාරයේ හෝ අදහස් දැක්වීමට ද ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ඉඩ තිබෙනවා.

අපේ විශ්වාසය නම් මෙවන් අදහස් දැක්වීම් වඩාත් වගකීම් සහගත වන්නේ තමන්ගේ සැබෑ අනන්‍යතාවෙන් එය කරන විටදී බවයි. මේ නිසා ෆේස්බුක් වෛරී ප්‍රකාශ කඩඉම ඉක්මවා නොයන, එහෙත් ආන්දෝලනාත්මක හෝ ඇතැම් විට අසංවේදී විය හැකි අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේදී තම සැබෑ නමින්ම එය සිදු කරන්න. එහෙත් සැම විටම ඔබ පළ කරන අදහස් බහුවිධ පුද්ගලයන්  කියවන බවත් සිහි තබා ගන්න.

වෛරී ප්‍රකාශ වේදිකා පරිපාලනය විසින් මුළුමනින් ඉවත් කරන අතර, මීට අමතරව ඔබට අප්‍රියජනක නැතහොත් අප්‍රසන්න අන්තර්ගතයන් ද නොදැක සිටීමට ඉඩ සළසන පෙරහන් ක්‍රමවේද අප නිර්මාණය කොට තිබෙනවා (tools to avoid distasteful or offensive content). මෙම මෙවලම් ගැන මෙතැනින් වැඩි විස්තර ලබා ගන්න: https://www.facebook.com/help/359033794168099/

ඔබ අවට සිටින්නන් වෛරී ප්‍රකාශ ගැන දැනුවත් කිරීමටද ෆේස්බුක් යොදා ගත හැකියි. නිවැරදි තොරතුරු මෙන්ම විකල්ප හා සමබර විග්‍රහයන් (Counter-speech) හරහා ඔබට වෛරී ප්‍රකාශවලට ප්‍රතිප්‍රකාශ සැපයීමේ අවස්ථාවක් ද තිබෙනවා.

ප්‍රචන්ඩත්වය හා වෙනත් බිහිසුනු අන්තර්ගතය

ප්‍රචන්ඩත්වය අනුමත කරන, ප්‍රවර්ධනය කරන හෝ වර්ණනා කරන කිසිදු අන්තර්ගතයකට ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ඉඩක් නැහැ. එවැනි ප්‍රකාශ හා රූප ගැන දැන ගත් විගස ඒවා ඉවත් කරනවා.

නමුත් ප්‍රචන්ඩත්වය හා වෙනත් බිහිසුනු ක්‍රියා (උදා: මානව හිමිකම් කඩ කිරීම හා ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියා ආදිය) ගැන විද්වත් කථාබහට හා වාද විවාදවලට ෆේස්බුක් වේදිකාවේ අවකාශ තිබෙනවා. එවන් සංවාදවලදී උදාහරණ පෙන්වීමටත් ඔබට ඉඩ තිබෙනවා. එහෙත් එසේ කරන විට ප්‍රචන්ඩත්වයට කිසි විටෙක අනුබල දීමක් හෝ එය වර්ණනා කිරීමක් හෝ සාධරණීකරණය කිරීමක් නොකළ යුතුයි.

සමාජ ප්‍රශ්න පිළිබඳව ෆේස්බුක් වේදිකාවේ කැරෙන සාකච්ඡා හා විවාදවලදී, ප්‍රචන්ඩත්වය ගැන උදාහරණ ලෙස යම් බිහිසුනු රූප පෙන්වීම අවශ්‍ය නම් එසේ කිරිමට පෙර යම් අනතුරු ඇඟවීමක් කරන්න. ෆේස්බුක් වේදිකාවේ අනේකවිධ ජනයා සැරිසරන බැවින් එයින් ඇතැමකුට එවන් බිහිසුනු රූප මානසික පීඩා ඇති කළ හැකි බැවින්.

 

ඔබේ ගිනුමේ හා පෞද්ගලික තොරතුරුවල රහසිගතභාවය

ඔබේ ෆේස්බුක් ගිනුමට සයිබර් ආරක්ෂාව සැපයීමටත්, ගිනුම සම්බන්ධ තොරතුරුවල රහස්‍ය බව රැකීමට අපි බොහෝ වෙහෙස ගන්නවා. ෆේස්බුක් ගිනුමක් අරඹන විට ඔබ, ඔබේ සැබෑ නමින්/ අනන්‍යතාවයෙන් එසේ කිරීමට එකඟ වනවා. එසේම වෙනත් අයකුගේ පෞද්ගලික තොරතුරු, ඔවුන්ගේ අවසරයෙන් තොරව ඔබේ ෆේස්බුක් ගිනුමේ පළ නොකිරීමටත් ඔබ එකඟ වනවා.

ඔබට ෆේස්බුක් ගිනුම් එකකට වඩා  තිබේ යයි (multiple personal profiles) අපට පෙනී ගියොත්, අමතර ගිනුම් වසා දැමීමේ අභිමතය ෆේස්බුක් පරිපාලනයට තිබෙනවා. එසේම තමන් නොවන වෙනත් පුද්ගලයකු සේ පෙනී සිටිමින් පවත්වා ගෙන යන ගිනුම් ඉවත් කැරෙනවා.

ඔබේ ආයතනය, සමාගම, සංවිධානය, සුරතල් සත්වයා හෝ ප්‍රියතම ප්‍රබන්ධ චරිතය වෙනුවෙන් ෆේස්බුක්හි යමක් ඇරැඹීමට ඕනෑ නම් Facebook profile වෙනුවට Facebook page එකක් පටන් ගන්න. Profile එකක් හා පිටුවක් අතර වෙනස හඳුනා ගන්න. ඒ සඳහා පිවිසුම මෙතැනින්: https://www.facebook.com/pages/create

සයිබර් වංචනික ක්‍රියා හා අනපේක්ෂිතව ලැබෙන පණිවුඩ (Fraud and Spam)

ඔබ අපට ලබා දෙන දත්ත හා තොරතුරු ආරක්ෂිතව පවත්වා ගන්නට අපි සෑම උත්ස්සහයක්ම ගන්නවා. දත්ත අනවසරයෙන් පිටවීමක් වාර්තා වූ විගස ඒ ගැන විමර්ශනය කරනවා. යම් ෆේස්බුක් ප්‍රෝෆයිලයක හෝ පිටුවක ආරක්ෂාවට හිතාමතාම යමකු හානි කර තිබේ යයි පෙනෙන විට අප ඒ ගැන වැඩිදුර පරීක්ෂණ කිරීමට අදාල පොලීසියට භාර කරනවා.

බොරු තොරතුරු දක්වමින්, ෆේස්බුක් භාවිත කරන්නන් මුලා කොට ඒ හරහා ඉක්මනින් ජනප්‍රිය වීමට (likes, followers හෝ  shares ගොඩ වැඩි කර ගැනීමට) කරන උත්සාහයන්ට ඉඩ තබන්නේ නැහැ.

එසේම යමකුගේ නිසි අවසරයෙන් තොරව, වාණිජමය අරමුණු සඳහා ඔහුට/ඇයට ෆේස්බුක් හරහා ප්‍රචාරන පණිවුඩ යැවීමෙන් වළකින්න.

මියගිය පවුලේ සාමාජිකයන්ගේ හෝ මිතුරන්ගේ ෆේස්බුක් ගිනුම්වල ඉරණම

තව දුරටත් ජීවතුන් අතර නැති පවුලේ සාමාජිකයන් හෝ මිතුරන් ගැන ෆේස්බුක් වේදිකාවේ ඔබට කථා කළ හැකියි. යමකුගේ මරණය පිළිබඳව ලිඛිත සාක්ෂියක් ලද විට අදාල තැනත්තාගේ ෆේස්බුක් ගිනුම සුරක්ෂිත කොට, ආවර්ජනාත්මක තැනක් බවට පත් කැරෙනවා. මේ ගැන වැඩි විස්තර මෙතැනින්: https://www.facebook.com/help/150486848354038

එසේම මිය ගිය ෆේස්බුක් සාමජිකයකුගේ ෆේස්බුක් ගිනුම අක්‍රිය කොට, එය වසා දමන්න යයි පවුලේ සමීප සාමාජිකයකුට (මරණයේ ලිඛිත සාක්ෂි සමග) ඉල්ලා සිටීමට හැකියි.

From Facebook Community Standards, as at 25 March 2018: Position on Intellectual Property uploaded to Facebook

ෆේස්බුක් හි ඔබේ බුද්ධිමය දේපල සුරැකීම

ඔබට වැදගත් හා වටිනා බොහෝ දේ ඔබ ෆේස්බුක් හරහා බෙදා ගන්නා බව අප දන්නවා. ඔබ එසේ ෂෙයා කරන, බෙදා ගන්නා සියල්ලේ බුද්ධිමය අයිතිය මුළුමනින්ම ඔබ සතුයි. ඒවා දකින්නේ කවුද යන්න ඔබට පෞද්ගලිකත්ව මට්ටම් (privacy settings) හරහා නිර්නය කළ හැකියි.

නමුත් යමක් ෆේස්බුක් හරහා ෂෙයා කිරීමට පළමු ඒ ගැන මදක් සිතන්න. එහි බුද්ධිමය අයිතිය හිමි ඔබට නොව වෙනත් අයකුට නම් ප්‍රශ්න මතු විය හැකි බව දැන සිටින්න.

ප්‍රකාශන අයිතීන්, වෙළඳනාම හා වෙනත් නීතිමය වශයෙන් සීමා කරන ලද සාධකවල (copyrights, trademarks and other legal rights) එම සීමාවන්ට ගරු කරන මෙන් ඔබෙන් ඉල්ලා සිටිනවා. ඒ ගැන වැඩි විස්තර මෙතැනින්: https://www.facebook.com/help/399224883474207

 

ෆේස්බුක් අවභාවිතයන් ගැන වාර්තා කිරීම/පැමිණිලි කිරීම

ෆේස්බුක් වේදිකාවට අදාල ඉහත විස්තර කළ ඕනෑම ප්‍රමිතියක් කඩ වනු ඔබ දුටුවොත් ඒ ගැන වාර්තා කිරීමට හෙවත් රහසිගතව පැමිණිලි කිරීමට ඔබට හැකියි. ඒ සඳහා වැඩි විස්තර මෙතැනින්: https://www.facebook.com/help/www/181495968648557

එසේ ලැබෙන සියලු පැමිණිලි එකින් එක විමර්ශනය කොට, අපේ ප්‍රජා ප්‍රමිතීන් සැබැවින්ම උල්ලංගනය කර තිබෙන අන්තර්ගතයන් ඉවත් කිරීමට ෆේස්බුක් පරිපාලනය ක්‍රියා කරනවා.

මීට අමතරව විටින්විට අපට රජයන්ගෙන් ඉල්ලීම් ලැබෙනවා, ෆේස්බුක් ප්‍රජා ප්‍රමිතීන් කඩ නොකළත් දේශීය නීතීන් උල්ලංගනය කරන යම් අන්තර්ගතයන් ඉවත් කරන ලෙස. එවන් අවස්ථා එකින් එක (case-by-case) සළකා බලා, සැබැවින්ම අදාල රටේ නීතියක් කඩ වී ඇතැයි තහවුරු වන විටදී පමණක් අදාල අන්තර්ගතයන් එකී රටට පමණක් නොපෙන්වීමට අප පියවර ගන්නවා (we may make it unavailable only in the relevant country or territory).

මේ කරුණු ද අවධානයට ලක් කරන්න:

  • පැමිණිලි කළ පමණටම යම් අන්තර්ගතයක් ඉවත් කරන්නේ නැහැ. අපේ ප්‍රජා ප්‍රමිතියක් පැහැදිලිව කඩ වී ඇතැයි තහවුරු විය යුතුයි.
  • පැමිණිලි කළ පාර්ශවයෙන් අපේ විමර්ශකයන් ඇතැම් විට වැඩි විස්තර හෝ විග්‍රහයන් ඉල්ලා සිටීමට හැකියි.
  • පැමිණිල්ලකට පාදක වූ යම් අන්තර්ගතයක් පිළිබඳව මුලින් ෆේස්බුක් පරිපාලයන ගන්නා තීරණයක්, පසුව ලැබෙන අමතර තොරතුරු හෝ අවබොධය මත පදනම් වී වෙනස් කිරීමට හැකියාව තිබෙනවා.
  • යමක් ගැන පැමිණිලි කරන පිරිස වැඩි වූ පමණට අදාල පැමිණිල්ලේ වැදගත්කම අඩු හොව් වැඩි වන්නේ නැහැ. එසේම යම් අන්තර්ගතයකට එරෙහිව යළි යළිත් පැමිණිලි ලැබුණද එය ප්‍රජා ප්‍රමිතීන්ට අනුකූල වන තාක් කල් ඉවත් කිරීමක් සිදු කැරෙන්නේ ද නැහැ.
  • ප්‍රජා ප්‍රමිතීන් කඩ කිරීම යළි යළිත් කරන ෆේස්බුක් ගිනුම් හිමියකුට අනතුරු ඇඟවීම් කිහිපයකින් පසුව තව දුරටත් එසේම කඩ කිරීම් කරයි නම්, ඔහු/ඇය/එම කණ්ඩායම සතුව තිබෙන ෆේස්බුක් ක්‍රියාකාරිත්වය සීමා කිරීමට හෝ මුළුමනින් ෆේස්බුක් වේදිකාවෙන් තනහම් කිරීමට ඉඩ තිබෙනවා. මේ ගැන ෆේස්බුක් පරිපාලනයේ අභිමතය පරිදි තීරණ ගනු ඇති.

 

අවසාන වශයෙන් මතක් කිරීමක්:

ෆේස්බුක් යනු ගෝලීය වේදිකාවක්. එහි නිරූපනය වන්නේ අපේ ලෝකයේ සංස්කෘතික විවිධත්වයයි. ඔබ පෞද්ගලිකව නොරිසි හෝ කැලඹීමට පත්වන ඇතැම් දේ ෆේස්බුක් ප්‍රජා ප්‍රමිතීන්ට අනුකූල වීමට ඉඩ තිබෙනවා. ඔබට එවන් දේ ෆේස්බුක් හි නොදැක සිටීමට ඔබේ සෙටින් හදා ගත හැකියි (customised settings). ඔබ අප්‍රිය කරන, ඔබ විරෝධය දක්වන යමක් නොදැක ෆේස්බුක් වේදිකාවේ සැරිසරන්නට මේ හරහා ඔබට ඉඩකඩ ලැබෙනවා.

 

https://www.facebook.com/communitystandards/

From Facebook Community Standards, as at 25 March 2018: How to report abuse to Facebook Administrators

 

Advertisements
Posted in digital media, Digital Natives, hate speech, ICT, Information Society, Internet, New media, sex, social media, Sri Lanka, Violence. Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Leave a Comment »

සමාජ මාධ්‍ය අවහිරයෙන් ඔබ්බට: නව නීති හා නියාමන අවශ්‍යද? Beyond Social Media block in Sri Lanka

This article, in Sinhala, appeared in Irida Lakbima broadsheet newspaper on Sunday, 18 March 2018 and is based on an interview with myself on Sri Lanka’s Social Media block that lasted from 7 to 15 March 2018.

I discuss Facebook’s Community Standards and the complaints mechanism currently in place, and the difficulties that non-English language content poses for Facebook’s designated monitors looking out for violations of these standards. Hate speech and other objectionable content produced in local languages like Sinhala sometimes pass through FB’s scrutiny. This indicates more needs to be done both by the platform’s administrators, as well as by concerned FB users who spot such content.

But I sound a caution about introducing new Sri Lankan laws to regulate social media, as that can easily stifle citizens’ right to freedom of expression to question, challenge and criticise politicians and officials. Of course, FoE can have reasonable and proportionate limits, and our challenge is to have a public dialogue on what these limits are for online speech and self-expression that social media enables.

Lakbima 18 March 2018

 

 

 

Debating Social Media Block in Sri Lanka: Talk show on TV Derana, 14 March 2018

Aluth Parlimenthuwa live talk show on Social Media Blocking in Sri Lanka – TV Derana, 14 March 2018

Sri Lanka’s first ever social media blocking lasted from 7 to 15 March 2018. During that time, Facebook and Instagram were completely blocked while chat apps WhatsApp and Viber were restricted (no images, audio or video, but text allowed).

On 7 March 2018, the country’s telecom regulator, Telecommunications Regulatory Commission (TRCSL), ordered all telecom operators to impose this blocking across the country for three days, Reuters reported. This was “to prevent the spread of communal violence”, the news agency quoted an unnamed government official as saying. In the end, the blocking lasted 8 days.

For a short while during this period, Internet access was stopped entirely to Kandy district “after discovering rioters were using online messaging services like WhatsApp to coordinate attacks on Muslim properties”.

Both actions are unprecedented. In the 23 years Sri Lanka has had commercial Internet services, it has never imposed complete network shutdowns (although during the last phase of the civil war between 2005 and 2009, the government periodically shut down telephone services in the Northern and Eastern Provinces). Nor has any social media or messaging platforms been blocked before.

I protested this course of action from the very outset. Restricting public communications networks is ill-advised at any time — and especially bad during an emergency when people are frantically seeking reliable situation updates and/or sharing information about the safety of loved ones.

Blocking selected websites or platforms is a self-defeating exercise in any case, since those who are more digitally savvy – many hate peddlers among them –can and will use proxy servers to get around. It is the average web user who will be deprived of news, views and updates.

While the blocking was on, I gave many media interviews to local and international media. I urged the government “to Police the streets, not the web!”.

At the same time, I acknowledged and explained how a few political and religious extremist groups have systematically ‘weaponised’ social media in Sri Lanka during recent years. These groups have been peddling racially charged hate speech online and offline. A law to deal with hate speech has been in the country’s law books for over a decade. The International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) Act No 56 of 2007 prohibits the advocacy of ‘religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence’. This law, fully compliant with international human rights standards, has not been enforced.

On 14 March 2018, I took part in the ‘Aluth Parlimenthuwa’ TV talk show of TV Derana on this topic, where I articulated the above and related views. The other panelists were Deputy Minister Karu Paranawithana, presidential advisor Shiral Lakthilaka, Bar Association of Sri Lanka chairman U R de Silva, and media commentator Mohan Samaranayake.

Part 1:

Part 2:

 

Talking at RSF Germany: Support Sri Lanka’s media freedom and professionalism needs!

Nalaka Gunawardene speaks on media freedom and media professionalism in Sri Lanka at Germany’s Reporters without Borders (RSF, or Reporter ohne Grenzen) in Berlin, 17 Nov 2017

On a brief visit to Berlin, Germany, to speak at a media research and academic symposium, I was invited by Germany’s Reporters without Borders (RSF, or Reporter ohne Grenzen) to address a side event at their office that looked at media freedom status and media development needs of Sri Lanka.

It was a small gathering that involved some media rights activists, researchers  and journalists in Germany who take an interest in media freedom and media development issues in Asia. I engaged in a conversation first with Anne Renzenbrink of RSF Germany (who covers Asia) and then with my audience.

I said the media freedoms have significantly improved since the change of government in Jan 2015 – journalists and activists are no longer living in fear of white vans and government goon squads when they criticise political leaders.

But the pre-2015 benchmarks were abysmally low and we should never be complacent with progress so far, as much more needs to be done. We need to institutionalise media freedoms AND media responsibilities. So our media reforms agenda is both wide ranging and urgent, I said (and provided some details).

I used my favourite metaphor: the media freedom glass in Sri Lanka is less than half full today, and we need to gradually fill it up. But never forget: there was no water, and not even a glass, before Jan 2015!

Sri Lanka has risen 24 points in the World Press Freedom Index that RSF compiles every year: 2016, we jumped up from 165th rank (in 2015, which reflected the previous year’s conditions) to 141st rank out of 180 countries assessed. The new ranking remained the same between 2016 and 2017.  Sri Lanka is still marked as red on the world map of the Index, indicating ‘Difficult situation’. We still have a long way to go…

When asked how European partners can help, I said: please keep monitoring media freedom in Sri Lanka, provide international solidarity when needed, and support the journalists’ organisations and trade unions to advocate for both media rights and media professionalism.

I was also asked about slow progress in investigating past atrocities against journalists and media organisations; recent resumption of web censorship after a lull of two years; how journalists are benefitting from Sri Lanka’s new Right to Information law; the particular challenges faced by journalists in the North and East of Sri Lanka (former war areas); and the status of media regulation by state and self-regulation by the media industry.

I also touched on how the mainstream media’s monopoly over news gathering and analysis has been ended by social media becoming a place where individuals are sharing news, updates – as well as misinformation, thereby raising new challenges.

I gave candid and measured answers, all of which are on the record but too detailed to be captured here. My answers were consistent with what I have been saying in public forums (within and outside Sri Lanka), and publicly on Twitter and Facebook.

And, of course, I was speaking my personal views and not the views of any entity that I am working with.

Nalaka Gunawardene at RSF Germany office in Berlin, next to World Press Freedom Index 2017 map

[Interview] “අතේ තිබෙන ස්මාට්ෆෝන් එක තරම්වත් ස්මාට් නැති උදවිය ගොඩක් ඉන්නවා!”

I have just given an interview to Sunday Lakbima, a broadsheet newspaper in Sri Lanka (in Sinhala) on social media in Sri Lanka – what should be the optimum regulatory and societal responses. The interviewer, young and digitally savvy journalist Sanjaya Nallaperuma, asked intelligent questions which enabled me to explore the topic well.

This is part of my advocacy work as a fellow of the Internet Governance Academy.

Irida Lakbima, 14 May 2017 – Interview with Nalaka Gunawardene on Social Media in Sri Lanka

විද්‍යා ලේඛක හා ස්වාධීන මාධ්‍ය පර්යේෂක නාලක ගුණවර්ධන මෙරට තොරතුරු සමාජයේ නැගී ඒම ගැන වසර විස්සකට වැඩි කලක් තිස්සේ විචාරශීලීව ලියන කියන අයෙකි. ජර්මනිය කේන්ද්‍ර කර ගත් ඉන්ටර්නෙට් නියාමනය පිළිබඳ ජාත්‍යාන්තර ඇකඩමියේ සම්මානිත පර්යේෂකයෙකි.

 ලංකාවේ සමාජ ජාල වෙබ් අඩවි භාවිතය මොන වගේ තැනකද තිබෙන්නේ?

2017 ඇරඹෙන විට මෙරට ජනගහනයෙන් 30%ක් පමණ (එනම් මිලියන් 5ක් පමණ) නිතිපතා ඉන්ටර්නෙට් භාවිත කරමින් සිටි බව රාජ්‍ය දත්ත තහවුරු කළා. එහෙත් එහි බලපෑම ඉන් ඔබ්බට විශාල ජන පිරිසකට විහිදෙනවා. වෙබ්ගත වන ගුරුවරුන්, මාධ්‍යවේදීන් හා සමාජ ක්‍රියාකාරිකයින් ලබන තොරතුරු ඔවුන් හරහා විශාල පිරිසකට සමාජගත වන නිසා.

අඩු තරමින් සමාජ මාධ්‍ය එකක්වත් භාවිත කරන අය මිලියන 3.5ක් පමණ මෙරට සිටිනවා. ෆේස්බුක් තමයි ජනප්‍රියම සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාව. එයට අමතරව වැනි වේදිකා හරහා ද ලක්ෂ ගණනක් අය තොරතුරු, අදහස් හා රූප බෙදා ගන්නවා (ෂෙයාර් කරනවා). මේ තමයි නූතන සන්නිවේදන යථාර්ථය.

සමාජ ජාල වෙබ් අඩවිවල පළවන දේ ලංකා සමාජයට කොතරම් බලපෑමක් කරනවාද?

වෙබ් කියන්නේ ඉතා විශාල හා විවිධාකාර අවකාශයක්. සංකල්පීය නිරවුල් බව අවශ්‍යයි.

ප්‍රධාන ධාරාවේ මාධ්‍ය (පුවත්පත් හා සඟරා, රේඩියෝ, ටෙලිවිෂන්) ආයතනවල නිල වෙබ් අඩවි තිබෙනවා. මේ කවුද – මොනවද කරන්නෙ කියා ප්‍රකටයි. මේවා රටේ නීතිරීතිවලට අනුකූලව පවත්වා ගෙන යන ව්‍යාපාරයි. උපමිතියකින් මා මේවා සම කරන්නේ සුපර්මාකට් වගේ කියායි.

ඊළඟට වෙබ්ගතව පමණක් පවතින ආයතනගත වූ මාධ්‍ය තිබෙනවා. සමහරක් මේවා රට තුළත් අනෙක්වා රටින් පිට සිටත් පවත්වා ගෙන යනවා. සැවොම ලියාපදින්චි වීත් නැහැ (එසේ කිරීම මෙරට කිසිදු නීතියකින් අනිවාර්ය නැති නිසා). මේවායේ පූර්ණකාලීනව නියැලෙන අය සිටිනවා. කතුවරුන් ප්‍රකාශකයන් සමහර විට ප්‍රකට නැහැ. මගේ උපමිතියට අනුව මෙවන් වෙබ් අඩවි තනිව ඇති කඩ සාප්පු වගේ. මේවා සමාජ මාධ්‍ය නොවේ!

ෆේස්බුක්, ට්විටර්, ඉන්ස්ටග්‍රෑම් වැනි සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා හරහා කැරෙන තොරතුරු, අදහස් හා රූප හුවමාරු ඉහත කී දෙවර්ගයටම වඩා වෙනස්. මෙවන් වේදිකාවලට ඕනැම කෙනකුට නොමිළේ බැඳිය හැකියි. ඉහළ පරිගණක දැනුමක් ඕනැ නැහැ. යම් බසකින් ටයිප් කරන්න නම් දැනගත යුතුයි. මේවා මහජන සන්නිවේදන වේදිකා මිස ආයතනගතව හෝ වෘත්තීය මට්ටමින් කැරෙන මාධ්‍ය නොවෙයි. මගේ උපමිතියට අනුව කලබලකාරී පොලක කැරෙන ඝෝෂාකාරී ගනුදෙනු වගෙයි.

සමාජ මාධ්‍ය ගැන කථා කරන බොහෝ දෙනා මේ තුන පටලවා ගන්නවා. අප නිරවුල්ව ප්‍රශ්න විග්‍රහ කිරීම ඉතා වැදගත්. වෙබ් අවකාශයේ අපට හමු වන “සුපිරි වෙළඳසැල්”, “කඩ” හා “පොල” යන තුනේම වාසි මෙන්ම අවාසිත් තිබෙනවා. ඒවා ගැන හරිහැටි දැනගෙන තමයි ගොඩවිය යුත්තේ!

ලංකාවේ අපි සමාජ ජාල වෙබ් අඩවි භාවිතා කරන්නේ ඇබ්බැහියක් විදියටද?

ඕනැම සමාජයක නව තාක්ෂණයකට, නව මාධ්‍යයකට සීමාන්තිකව සමීප වන සුළුතරයක් සිටිය හැකියි. ඒ අයට මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය විය හැකියි. එහෙත් බහුතරයකට එසේ ඇලී ගැලී සිටින්නට කාලයත් නෑ. අසීමිතව දත්ත භාවිතයට වියදම් කරන්නත් බෑ!

Facebook වැනි ලංකාවේ ප්‍රචලිත සමාජ මාධ්‍යවල පළවන දෑ කොතරම් සත්‍යතාවයකින් යුතු දේද?

දිනපතා හුවමාරු වන තොරතුරු, අදහස් හා රූප /විඩියෝ කන්දරාව අතර හැම විදියේම දේ තිබෙනවා. ආ ගිය කතා, සතුටු සාමීචි, දේශපාලන වාද විවාද, සමාජ හා ආර්ථික කතා මෙන්ම අන්තවාදී ජාතිවාදය හෝ ආගම්වාදය පතුරුවන අන්තර්ගතයන් ද හමු වනවා.

මේවා සත්‍ය හෝ අසත්‍ය විය හැකියි. නැතිනම් ඒ දෙක අතර දෝලනය විය හැකියි. විචාරශීලීව මේවා ග්‍රහණය කරන්න අපේ බොහෝ දෙනා නොදන්න නිසා තමයි ප්‍රශ්න මතු වන්නේ. අපේ රටේ සයිබර් සාක්ෂරතාවය තාමත් පහලයි. කුමන්ත්‍රණවාදී ප්‍රබන්ධ ගෙඩිපිටින් විශ්වාස කොට එය බෙදා ගන්නා (ෂෙයාර් කරන) පිරිස වැඩි එනිසයි.

ශ්‍රී ලංකාව හා සම්බන්ධ ව්‍යාජ පුවත් (Fake News) ෆේස්බුක් ඇතුළු සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ පළ වන අවස්ථා ද ද තිබෙනවා. “ශ්‍රී ලාංකිකයන්ට වීසා බලපත්‍ර නොමැතිව ඇමරිකාවට ඇතුළු වීමට අවසර ලබා දෙමින් එරට ජනාධිපති ට්‍රම්ප් විධායක නියෝගයකට අත්සන් තබා ඇති” බවට මීට සති කීපයකට පෙර පළ වූ වාර්තාව ඊට එක් උදාහරණයක්.

එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ විශාල වශයෙන් ‘share’ වූ අතර කොළඹ පිහිටි ඇමරිකානු තානාපති කාර්යාලය නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ඇමරිකානු වීසා ප්‍රතිපත්තියේ කිසිදු වෙනසක් සිදුව නොමැති බවයි.

සමහර මෙවන් ප්‍රබන්ධ අහිංසක වින්දනයක් ගෙන දිය හැකි වුවත් සෞඛ්‍යය හා අධ්‍යාපනය වැනි කරුණු අලලා ගොතන බොරු කථාවලින් සමාජ හානි සිදු වන්නට පුළුවන්.

 සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය විසින් බරවා පරීක්ෂා කිරීමට කටයුතු කරන විට ඒඩ්ස් බෝ කරන ලේ පරීක්ෂාවක් යැයි විශාල මතවාදයක් පැතිර ගියේ ඇයි?

සෞඛ්‍යය ගැන බොහෝ දෙනා සැළකිලිමත්. එනිසා බොරු ප්‍රචාර පතුරුවන්නොත් එයට අදාල වන්නට වැර දරනවා. රටේ එක් ජාතියක පිරිමි හා ගැහැණුන් පමණක් වඳ කරන්න ගන්නා “උත්සාහයන්” ගැන මෙන්ම HIV/AIDS ගැනත් බොරු භීතිකා විටින්විට යම් පිරිස් පතුරුවනවා. සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල ස්වභාවය අනුව කවුරු කොතනින් පටන් ගත්තා ද යන්න සොයා ගැනීම අති දුෂ්කරයි. මේවා පැතිර යාම හැකි තාක් අවම කර ගැනීම තමයි අපට කළ හැක්කේ. එසේ නැතිව වාරණ, තහන්චි හෝ බ්ලොක් කිරීම අපරිණත ක්‍රියාවක්.

එවැනි තොරතුරු සොයා බැලීමකින් තොරව හුවමාරු කරගැනීම පෙළඹෙන්නේ ඇයි?

අපේ පොතේ උගතුන් බොහෝ දෙනකු පවා අභව්‍ය යමක් කියා රවටන්න ලෙහෙසියි. ලක් සමාජයේ ජනප්‍රිය “නවීන බිල්ලෝ” හදා ගෙන තිබෙනවා. විදෙස් රහස් ඔත්තු සේවා, වතිකානුව, ඉන්දීය රජය, බහුජාතික සමාගම් වැනි යමක් ඈඳා ගනිමින් කුමන හෝ අභව්‍ය කථාවක් ගොතා මුදා හැරියොත් දිගට හරහට පැතිරෙනවා.

කටකථා වගේ තමයි. අද සමාජ මාධ්‍ය හරහා කටකථාවලට උත්තේජක හෙවත් “ස්ටීරොයිඩ්” ලැබෙනවා වගේ වැඩක් වෙනවා.

අපේ රටේ වෙබ් භාවිත කරන්නන්ගෙන් 80%කට වඩා එහි පිවිසෙන්නේ ස්මාට්ෆෝන් හෝ වෙනත් ජංගම උපාංග හරහායි. බොහෝ විට කඩිමුඩියේ. සංශයවාදීව, දෙතුන් වතාවක් සිතා බලා යම් තොරතුරක් ග්‍රහණය කර ගන්න ඉස්පාසුවක් දුවන ගමන් සමාජ මාධ්‍යවලට පිවිසෙන බොහෝ දෙනාට නෑ.

එවැන්නක් කරන්නේ සමාජ මාධ්‍ය භාවිතයට තරම් ලංකාවේ සමාජය දියුණු නැති නිසාද?

මා නිතර කියන පරිදි අපේ රටේ සයිබර් සාක්ෂරතාවය තාමත් පහලයි.  අතේ තිබෙන ස්මාට්ෆෝන් එක තරම්වත් ස්මාට් නැති උදවිය ගොඩක් ඉන්නවා! මේක ව්‍යක්ත ලෙස සන්නිවේදනය වන අවස්ථාවක් මම පසුගියදා ෆේස්බුක් තුළම දැක්කා. එහි තිබුණේ මෙයයි: “ෆේස්බුක් එකේ share වන හැම මගුලම ඇත්ත කියා ගන්න එපා!” යැයි “1802 ජූනි 16 වනදා මහනුවර මගුල් මඩුවේදී” ශ්‍රී වික්‍රම රාජසිංහ රජතුමා කියයි. දැන් අපේ සමහර මිනිස්සු ඕකත් ඇත්ත කියලා share කරනවා!

උපහාසයෙන්වත් අපේ විචාරශීලී වෙබ් භාවිතය හා සයිබර් සාක්ෂරතාවය වැඩි කර ගත යුතුයි. මෙය දිගු කාලීන වැඩක්. ඉක්මන් විසඳුම් මෙවන් සමාජ ප්‍රශ්නවලට නැහැ.

මේ විදියට අසත්‍ය ප්‍රචාර ප්‍රචලිත කිරීමට සමාජ ජාල භාවිතා කිරීමේ ඉදිරි ප්‍රවනතාවයන් මොන වගේ වෙයිද

තවත් උපමිතියකින් විග්‍රහ කරනවා නම් ෆේස්බුක් වේදිකාව  හරියට ගාලුමුවදොර පිටිය වගේ. පොදු, විවෘත අවකාශයක්. එතැනට යන අය ජාතික ගීය කියනවාද, බැති ගී කියනවාද, පෙම් ගී කියනවාද, හූ කියනවාද යන්න පුද්ගලයා මත තීරණය වන්නක්.

සමහර විට එක් අයෙක් පටන් ගත්තාම අවට ඉන්න ටික දෙනෙක් හොඳ හෝ නරක යමකට එක් වනවා. එයට වෙනස් ප්‍රතිචාරද තිබිය හැකියි. සමහරුන් කිසිවක් නොකියා, වික්ෂිප්තව ඔහේ බලා සිටීවි. තවත් අයෙක් ‘ඔහෙලාට ඔල්මාදයද මේ වගේ හූ කියන්න’ කියා එයට අභියෝග කරාවි.

අපට සමාජ මාධ්‍යවල උදක්ම ඕනෑ කරන්නේ භාවිත කරන ප්‍රජාව තුළින්ම සදාචාරත්මක, ධනාත්මක සන්නිවේදන සඳහා ඉල්ලුම වැඩි කිරීමටයි. හූ කියන අය කොතැනත් සිටිය හැකියි. එහෙත් ඒ අය කොන් වෙනවා නම් දිගටම එසේ කරන එකක් නැහැ.

“සමාජ මාධ්‍යවලට ආචාර ධර්ම ඕනෑ” යයි කෑමොර දෙන උදවියට මා කියන්නේ මුලින්ම සමාජ මාධ්‍ය මොනවාදැයි තේරුම් ගන්න කියායි. ගාලුමුවදොර පිටියට ආචාරධර්ම රාමුවක් නිර්දේශ කරනු වෙනුවට එහි යන එන අය අශීලාචාර හැසිරීම්වලින් වළක්වා ගන්න තැත් කිරීමයි වැදගත්. මෙය පොලිසිය, දණ්ඩන පනවා කරන්න පුළුවන් දෙයක් නොවෙයි.

අසත්‍ය පළවීම් හමුවේ සමාජ ජාල ප්‍රවේශමෙන් පරිහරණය කිරීමට අප කටයුතු කළ යුත්තේ කෙසේද?

සයිබර් සාක්ෂරතාව වැඩි කර ගැනීම හා භාවිත කරන ප්‍රජාව තුළින්ම ප්‍රමිතීන් (user community standards) ගොඩ නගා ගැනීම තමයි හොඳම මාර්ගය. සමාජ මාධ්‍ය තුළ අති බහුතරයක් සන්නිවේදන ප්‍රයෝජනවත් හා හරවත් ඒවා බව අමතක නොකරන්න.

එසේම සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා හරහා සිදුවන සන්නිවේදන ඉතා වැදගත් සමාජීය මෙහෙවරක් ඉටු කරනවා. වුවමනාවට වඩා බය පක්ෂපාතී වූ, අධිපතිවාදයන්ට නතු වූ ප‍්‍රධාන ධාරාවේ මාධ්‍යයට යම් තරමකට හෝ විකල්ප අවකාශයක් මතු වන්නේ වෙබ් හරහා ලියැවෙන බ්ලොග් රචනා හා සමාජ මාධ්‍ය අදහස් ප‍්‍රකාශනය තුළින්. බ්ලොග් අවකාශය හා සමාජ මාධ්‍ය තුළ හමු වන ‘ගරු සරු නැති ගතිය’ (irreverence) අප දිගටම පවත්වා ගත යුතුයි.

මේ ගතිය අධිපතිවාදී තලයන්හි සිටින අයට, නැතිනම් ජීවිත කාලයක් පුරා අධිපතිවාදය ප‍්‍රශ්න කිරීමකින් තොරව පිළි ගෙන සිටින ගතානුගතිකයන්ට හා මාධ්‍ය ලොක්කන්ට නොරිස්සීම අපට තේරුම් ගත හැකියි. ඔවුන් මැසිවිලි නගන්නේ සමාජ මාධ්‍ය නිසා සාරධර්ම බිඳ වැටනවා කියමින්. ඇත්තටම එහි යටි අරුත නම් පූජනීය චරිත ලෙස වැඳ ගෙන සිටින අයට/ආයතනවලට අභියෝග කැරෙන විට දෙවොලේ කපුවන් වී සිටින ප‍්‍රධාන ධාරාවේ මාධ්‍ය කතුවරුන්ට දවල් තරු පෙනීමයි!

සමාජ මාධ්‍ය පාලනය කරන්න යැයි ඔවුන් කෑගසන්නේ තම දේවාලේ ව්‍යාපාරවලට තර්ජනයක් මතු වීම හරහා කලබල වීමෙන්. මෙයින් මා කියන්නේ  ඕනෑම දෙයක් කීමට හෝ ලිවීමට ඉඩ දිය යුතුය යන්න නොවෙයි. එහෙත් සමාජ මාධ්‍ය නියාමනය ඉතා සීරුවෙන් කළ යුත්තක් බවයි. නැතහොත් සමාජයක් ලෙස දැනට ඉතිරිව තිබෙන විවෘත සංවාද කිරීමට ඇති අවසාන වේදිකාවත් අධිපතිවාදයට හා සංස්කෘතික පොලිසියට නතු වීමේ අවදානම තිබෙනවා.

 

[Op-ed] April Fools, All Year Round? A Call for Fact-Checking Our Media & Politics

Text of my op-ed article published in Weekend Express newspaper on 7 April 2017.

April Fools All Year Round? Op-ed by Nalaka Gunawardene, Weekend Express, 7 April 2017

April Fools, All Year Round?

By Nalaka Gunawardene

April 1 is observed in many countries as a day for fooling people with practical jokes and harmless fabrications. This aspect of popular culture can be traced back to the times of ancient Greece.

There is now a new twist to this tradition. Every day is beginning to feel like April Fools’ Day in the age of Internet pranks, clever satire and fake news!

Sadly, many among us who apply some measure of skepticism on April 1 are not as vigilant for the rest of the year.

Ah, how I miss the time when intentional misleading was largely confined to just one day. I’m old enough to remember how some Lankan newspapers used to carry elaborate – and seemingly plausible – stories on their front pages on April Fools’ day. The now defunct Sun and Weekend excelled in that delightful art of the tall tale. Of course, they owned up the following day, poking fun at readers who were fooled.

During the past two decades, our media landscape has become a great deal more diverse. Today we have 24/7 SMS news services, all-news TV channels, numerous websites and, of course, millions using social media to spread information (or misinformation) instantaneously.

But does more necessarily mean better? That is a highly debatable question. We seem to have too much media, but not enough journalism! At least journalism of the classical kind where facts are sacred and comment is free (yet informed).

That kind of journalism still exists, but along with so much else. Today’s global cacophony has democratized the media (which is to be celebrated). At the same time, it spawned veritable cottage industries of fake news, conspiracy theories and gossip peddlers.

Image source – American Journalism Review, 21 April 2015

Fact checking

What is to be done? The long term solution is to raise media literacy skills in everyone, so that people consume media and social media with due diligence.

That takes time and effort. Since misinformation is polluting the public mind and even undermining democratic processes, we must also look for other, faster solutions.

One such coping strategy is fact checking. It literally means verifying information – before or after publication – in the media.

In a growing number of countries, mainstream media outlets practise fact checking as an integral part of their commitment to professionalism. They seek to balance accuracy with speed, which has been made more challenging by the never-ending news cycle.

In other cases, independent researchers or civil society groups are keeping track of news media content after publication. In the United States, where the practice is well developed, several groups are devoted to such post-hoc fact checking. These include FactCheck, PolitiFact, and NewsTrust’s Truth Squad. They fact check the media as well as statements by politicians and other public figures.

In 2015, fact checking organisations formed a world network and this year, they observed the inaugural International Fact Checking Day.

Not coincidentally, the chosen date was April 2. (See details at: http://factcheckingday.com)

The initiative is a collaboration by fact checkers and journalism organisations from around the world, “with a goal to enlist the public in the fight against misinformation in all its forms.”

“International Fact Checking Day is not a single event but a rallying cry for more facts — and fact checking — in politics, journalism and everyday life,” says Alexios Mantzarlis, director of the International Fact-Checking Network at the Poynter Institute for Media Studies in the US.

Oops!

Pinocchios

One visual icon for the Fact-Checking Day is Pinocchio, the fictional puppet character whose nose grew long each time he uttered a lie.

We in Sri Lanka urgently need a professional, non-partisan fact checking service to save us from the alarming proliferation of Pinocchios in public life. Not just our politicians, but also many academics and activists who peddle outdated statistics, outlandish claims or outright conspiracy theories.

Take, for example, the recent claim by a retired professor of political science that 94 Members of Parliament had not even passed the GCE Ordinary Level exam. Apparently no one asked for his source at the press conference (maybe because it fed a preconceived notion). Later, when a (rare?) skeptical journalist checked with him, he said he’d “read it in a newspaper some time ago” — and couldn’t name the publication.

A simple Google search shows that an MP (Buddhika Pathirana) had cited this exact number in September 2014 – about the last Parliament!

Given the state of our media, which often takes down dictation rather than asks hard questions, fact checking is best done by a research group outside the media industry.

A useful model could be South Asia Check, an independent, non-partisan initiative by Panos South Asia anchored in Kathmandu. It “aims to promote accuracy and accountability in public debate” by examining statements and claims made by public figures in Nepal and occasionally, across South Asia (http://southasiacheck.org).

See also: Getting it Right: Fact-Checking in the Digital Age: American Journalism Review, 21 April 2015

South Asia Check – home page captured on 10 April 2017

Nalaka Gunawardene is a science writer and independent media researcher. He is active on Twitter as @NalakaG