The weekly Sinhala science magazine Vidusara, a publication of Upali Newspapers Limited of Sri Lanka, completes 25 years this week.
I have an interview (in Sinhala) on science communication for their 25th anniversary issue, which can be found here.
I have followed up with an expansion of some of these ideas in my Sunday column in Ravaya newspaper. My theme this week is science journalism (a subset of science communication) — why is it important for modern societies and what challenges are faced by Lankan science journalists.
විදුසර සතිපතා විද්යා පුවත්පතට වසර 25ක් පිරෙන්නේ මේ මාසයේයි. 1987 නොවැම්බර් අරඹන ලද මේ ප්රකාශනය, පරම්පරාවක පමණ කාලයක් පවත්වා ගෙන ඒම වැදගත් මාධ්ය ජයග්රහණයක්.
විදුසර ඇරඹීමට පිඹුරුපත් සකසන අවස්ථාවේ මා එම ප්රකාශන සමාගමේ ඉංග්රීසි පුවත්පතේ විද්යා ලේඛකයකු වූ නිසා ඒ ගැන උපදෙස් දෙන විද්වත් කමිටුවකට මා ද සම්බන්ධ කර ගනු ලැබුවා. විදුසර මුල් සතිවලදී එයට මා ලිපි කිහිපයක් ලියුවත් ඉන් පසු මා කිසි ලෙසකින් හෝ එයට සම්බන්ධ වූයේ නැහැ. ඔවුන්ට තෝරා ගත් මාර්ගයේ යන්නට ඉඩ දී මා මට ආවේනික වූ විද්යා සන්නිවේදන චාරිකාවක නිරත වූවා.
එහෙත් අවසාන විනිශ්චයේදී විදුසරේත්, මගේත් අරමුණු සමාන්තරයි. එනම්, විද්යාව හා තාක්ෂණය පොදු උන්නතියට වඩා හොදින් දායක වීමට අවශ්ය සංවාද ඇති කිරීමයි. මේ නිසා විද්යා සන්නිවේදනයේ අභියෝග ගැන අද අපි කථා කරමු.
විද්යා මාධ්යකරණය (Science Journalism) යනු ඊට වඩා පුඑල් වූ විද්යා සන්නිවේදන (Science Communication) කි්රයාදාමයේ එක් කොටසක් පමණයි. විද්යා අධ්යාපනය, විද්යා සමිති සමාගම්, විද්යා ප්රබන්ධකරණය, විද්යාවට කැප වූ කෞතුකාගාර, ප්රදර්ශන හා වෙනත් කි්රයාකාරකම් රැසක් ද විද්යා සන්නිවේදනයට අයිතියි. විද්යා මාධ්යකරණය මේ අතරින් කැපී පෙනෙන්නේ අද කාලේ මාධ්යවලට තොරතුරු සමාජයේ ඇති මුල් තැන නිසායි.
විද්යා මාධ්යකරණයේ වසර 25ක් පුරා නියැලී සිටින මට, මේ ක්ෂේත්රය ගැන මගේ ම නිර්වචනයක් හා විග්රහයක් තිබෙනවා. විද්යා මාධ්යවේදීන් යනු විද්යාව හා තාක්ෂණය ගැන විචාරශීලීව ආවරණය කරන, හරිදේට ආවඩන අතර වැරදි දෙය නොබියව විවේචනය කරන පිරිසක්. වෘත්තීය විද්යඥයන්ගේ හොරණෑවක් හෝ ලවුඞ්ස්පීකරයක් ලෙසින් අපගේ සමාජ මෙහෙවර සීමා කර නොගත යුතුයි.
මේ කාර්යය හරිහැටි කිරීමට නම් විද්යාව හා තාක්ෂණය ගැන පසුබිම් දැනුමක් අවශ්ය වූවත් විද්යා විෂයකින් උසස් අධ්යාපනය හැදෑරීම අතවශ්ය නැහැ. ලෝකයේ සම්මානනීය විද්යා මාධ්යව්දීන් අතර ඉංගී්රසි සාහිත්යය, ගී්රක හා රෝමන් සභ්යත්වය හා ජපන් භාෂාව උගත් අය ද සිටිනවා.
විද්යා මාධ්යකරණය යනු විද්යාව ජනපි්රය කිරීම ම (Science Popularization) නොවේ. පාසල් හා සරසවි විෂයමාලාවල ගණිතය, රසායන විද්යාව, ජීව විද්යාව, භෞතික විද්යාව ආදී වශයෙන් බෙදා වෙන් කොට උගත්ත ද ජන සමාජයේ අපට විද්යාව හා එහි ප්රායෝගික භාවිතය වන තාක්ෂණය හමු වන්නේ අපේ පැවැත්මට හා දියුණුවට සම්බන්ධ වූ ආකාරයටයි. විද්යා මාධ්යකරණයේදී අපට තිබෙන වගකීම විෂයානුබද්ධ දැනුම රටට බෙදීම නොව ජීවිතයට අදාල දිවි සුරකින දැනුම තර්කානුකූල ලෙසින් හා තේරෙන බසින් කොයි කාටත් සන්නිවේදනය කිරීමයි. එය සිදු විය යුත්තේ මාධ්යකරණයේ මුලික සාරධර්ම සියල්ලට අනුකූලවයි.
ලොව පිළිගත් විද්යා මාධ්යවේදියෙකු වන බි්රතාන්ය ජාතික ඬේවිඞ් ඩික්සන් (David Dickson) කියන්නේ ද විද්යා මාධ්යකරණය හුදෙක් විද්යාත්මක තොරතුරු ප්රචාරණයට හෝ විද්යාව ජනපි්රය කිරීමට හෝ සීමා නොවන බවයි. මේවා අතුරු ඵලයන් වන නමුත්, විද්යා මාධ්යකරණය අද වන විට දියුණු සමාජයන්හි ප්රධාන ප්රවාහයේ මාධ්ය සම්ප්රදායක් බවට පත්ව ඇති බව ඔහු පෙන්වා දෙනවා.
ඔහුගේ ම වචනවලින්: “පොදු උන්නතිය (public interest) සුරැකීමට සටන් කරන මාධ්යවේදියකු යයි කී විට බොහෝ දෙනාගේ සිතට එන්නේ දේශපාලන මාතෘකා ගැන වාර්තාකරණයේ යෙදෙන මාධ්යවේදීන් ගැනයි. මන්ද යත් මාධ්ය නිදහසටත් පොදු උන්නතියටත් වැඩිපුර අභියෝග එල්ල වන්නේ දේශපාලන ක්ෂේත්රයෙන් නිසා. එහෙත් වඩ වඩාත් විද්යාව හා තාක්ෂණය සමාජයේ, ආර්ථිකයේ හා රාජ්ය පාලනයේ තීරණවලට සෘජු බලපෑම් කරන අද කාලෙයේ එම සාධක සුඑවෙන් තකන්නට බැහැ. විද්යාත්මක දැනුම හා තාක්ෂණික තේරීම් නවීන සමාජයන්ගේ පෙර ගමනට අත්යවශ්ය නිසා දේශපාලකයන්, රාජ්ය නිලධාරීන් හා සෙසු සමාජය එම තීරණ, විකල්ප හා ප්රථිපල ගැන මනා සේ දැනුවත් වීම අතවශ්යයි. විද්යා මාධ්යවේදීන්ගේ කාර්ය භාරය අන් කවරදාටත් වඩා දැන් සමාජයට ඕනෑ වී තිබෙනවා.”
විද්යාව හා තාක්ෂණය මත නවීන ජන සමාජයන් හා ආර්ථිකයන් වඩාත් පදනම් වන තරමට එම විෂයයන් ගැන විචාරශීලීව හා සංශයවාදීව (skeptically) විග්රහ කිරීමේ හැකියාව ද වඩා වැදගත් වනවා. විද්යාත්මක සංකල්පවලට වන්දනාමාන කිරීම නැතහොත් තාක්ෂණයට අනවශ්ය ලෙස බිය වීම යන මේ අන්ත දෙකට ම නොගොස් තුලනාත්මකව සිතීමේ හැකියාව අද දවසේ රාජ්ය පාලනයේ, ව්යාපාර කළමණාකරනයේ, සිවිල් සමාජයෙ හා අන් ක්ෂේත්රවල නියුතු අයට අවශ්ය වනවා. මේ සිතීමේ හැකියාව තීව්ර කරන්නටත්, වඩාත් නිවැරදි හා තර්කානුකූල තීරණවලට එළඹෙන්නටත් උදවු කරන්නේ විද්යා මාධ්යවේදයයි.
විදුසර විද්යාව හා තාක්ෂණය ගැන වෙන් වූ වාර ප්රකාශනයක් ලෙස අරඹන අවස්ථාවේ උපාලි පුවත්පත් සමාගමේ එවකට සිටි පරිපාලකයන්ගෙන් මා උදක් ම ඉල්ලා සිටියේ ඔවුන්ගේ දිනපතා සහ ඉරිදා පුවත්පත්වලින් මේ විෂයයන් ආවරණය කිරීම කිසිසේත් අඩු නොකරන ලෙසයි. එහිදී මා උපමිතියට ගත්තේ කී්රඩා ක්ෂේත්රයයි. කී්රඩා ගැන ගැඹුරින් වාර්තා කරන සඟරා පළ කරන මාධ්ය ආයතන පවා සිය දිනපතා පුවත්පත්වල කී්රඩා වාර්තා නතර කර නැහැ. එබදු ආකල්පයක් විද්යාව ගැනත් පැවතිය යුතු කාලයක් අද එළඹී තිබෙනවා.
ආර්ථික අතින් වඩාත් ඉසුරුබර සමාජවල පවා මේ තත්ත්වය තවම උදා වී නැත්නම් දියුණු වන රටවල එබන්දක් පැතීම යථාර්ථවාදී ද? තාක්ෂණය යනු දෙපැත්ත කැපෙන දැලි පිහියක් බඳු මෙවලමක් නිසා අපේ වැනි රටවලට නොපමාව විද්යාත්මක සාක්ෂරතාවය (scientific literacy) අවශ්ය බව මගේ අදහසයි.
එය රාජ්ය ප්රතිපත්තිවලට හා ආර්ථික සංවර්ධනයට සීමා වූවක් නොවෙයි. පුද්ගලයන් හා පවුල් හැටියටත් අප ගන්නා තීරණවලට විද්යාත්මක සාක්ෂරතාවය බලපානවා. එය මනා සේ නොතිබීම නිසා පොතේ උගතුන් පවා විවිධ මිථ්යාවාදයන් අවිචාරශීලීව අදහන සැටිත්, කූඨ වංචනිකයන්ගෙ උපක්රමවලට අසුවන සැටිත් අප මීට පෙර කථා කළා. (2012 ජනවාරි 22 හා ජනවාරි 29 කොලම් හරහා හේතුවාදී චින්තනය ගැන කළ විග්රහයන් කියවන්න.)
ඕනෑ ම වෘත්තීය ක්ෂේත්රයකට ආවේණික බාධාක තිබෙනවා. ඒවා අභියෝග ලෙස සළකමින්, එම අභියෝග ජය ගනිමින් කි්රයා කිරීම වඩාත් උචිත ප්රතිචාරයයි. විද්යා මාධ්යකරණයේදී අප නිතර මුහුණ දෙන අභියෝග දෙකක් තිබෙනවා.
විද්යා පර්යේෂණ කා සඳහා ද? අපේ රටේ පර්යේෂණ සඳහා වැය කෙරෙන සීමිත මුදල් ප්රමාණය මුඑමනින් ම වාගේ රාජ්ය ප්රතිපාදනයි. බහුතරයක් රටේ ජනතාවගේ මුදල් හා ඉතිරිය විදේශාධාර ලෙස ලබා ගත් මුදල්. එහෙත් පොදු මුදලින් කෙරෙන පර්යේෂණ ගැන පොදු ජනතාවට වග කියන විද්යාඥයන් හැම තැනක ම නැහැ. ඒ වෙනුවට ආයතනික රෙකුලාසි, නිලධාරීවාදය හා වෙනත් හේතු දක්වමින් විද්වත් දැනුම හා විග්රහයන් සමාජයට ලබා නොදී මඟහරින පර්යේෂණ ආයතන තිබෙනවා.
මේවායින් තොරතුරු උකහා ගැනීම ඉතා අසීරු කාර්යයක්. තොරතුරු දැන ගැනීමේ ජනතා අයිතිය නීතියෙන් තහවුරු නොවූ අපේ රටේ, සාමාන්ය ජනතාවට හෝ මාධ්යවේදීන්ට හෝ නිල තොරතුරු හා පර්යේෂණ ප්රථිඵල දැන ගැනීමට යි. එයට හොඳ ම මෑත උදාහරණය නිදන්ගත වකුගඩු රෝගය ගැන කළ වසර තුනක පර්යේෂණවල වාර්තාව සෞඛ්ය අමාත්යාංශය මාස ගණනක් පුරා හෙළිදරවු නොකර තබා ගැනීම. රහසිගත පර්යේෂණවලින් පොදු උන්නතියක් කෙසේ සළසන්න ද?
පොදු උන්නතියට කැප වූ බුද්ධිමතුන් කොහි ද? මෙය මා නිතර මතු කරන ප්රශ්නයක්. නිතර හමු වන දැවැන්ත අභියෝගයක්. මෙරට වෘත්තීය විද්යාඥයන් පන් දහසක් පමණ හා ජ්යෙෂ්ඨයන් සිය ගණනක් සිටියත් ප්රතිපත්ති හෝ ජන සමාජයට අදාල විද්යාත්මක කරුණක් ගැන ප්රසිද්ධියේ, සිය නමින් අදහස් දක්වන්නට ඉදිරිපත් වන්නේ ඉතා ටික දෙනයි.
බහුතරයක් දෙනා සිය විශේෂඥ විෂය ගැන පවා මාධ්යවලට කථා කිරීමට මැළියි. නැතිනම් බියයි. (බියට සාධාරණ හේතු ද තිබෙනවා.) සමහරුන් පෞද්ගලිකව ප්රබල අදහස් දැක්වූවත් එය ප්රසිද්ධියේ කියන්නේ නැහැ. මාධ්යකරණයේදී මූලාශ්ර නමින් හඳුන්වා දෙන තරමට ඒවායේ විශ්වසනීයත්වය වැඩි වනවා. මේ මූලික අවශ්යතාවය සපුරා ගන්නට විද්යා මාධ්යවේදීන්ට දෛනික අරගලයක් කළ යුතුව තිබෙනවා.
මේ අභියෝග ශී්ර ලංකාවේ පමණක් නොව දකුණු ආසියානු කලාපය පුරා අඩු වැඩි පමණින් දැකිය හැකියි. විද්යාව හා තාක්ෂණ දියුණුවෙන් අපට වඩා බෙහෙවින් ඉදිරියෙන් සිටින ඉන්දියාවේ පවා මේ විසමතා හමුවනවා. එහෙත් අපට වඩා බෙහෙවින් පරිණත වූ ප්රජාතන්ත්රවාදී සම්ප්රදායයන් හා මාධ්ය සම්ප්රදායයන් ඉන්දියාවේ ඇති නිසා එරට විද්යා හා තාක්ෂණ මාතෘකා ගැන මාධ්ය වාර්තාකරණය වඩා හරවත් හා සමබරයි. මා උත්සාහ කරන්නේ ඉන්දියානු මට්ටමටවත් සමීප වන්නටයි. එයින් ඔබ්බට ජපන් හා බටහිර රටවල විද්යා මාධ්යකරණ ප්රමිතීන් ද යම් දිනෙක අප ඉලක්ක කළ යුතුයි.
විදුසර මේ ප්රමිතිකරණයේ කුමන තැනක සිටී ද යන්න මට ඇගැයීමට නොහැක්කේ දිගු කලක් මා ඒ ප්රකාශනයේ පාඨකයකු නොවන නිසයි. එහෙත් අවිචාරයේ හා අන්ධ වන්දනාවේ ඇලී ගැලී සිටින ලක් සමාජයේ ඇස් විවර කරන්නට 25 වසරක් තුළ විදුසර යම් පමණකට දායක වූවා යයි කිව හැකියි. ඒ ගැන එයට සම්බන්ධ සියඑ දෙනාට අපේ ප්රණාමය!
විදුසර තව යා යුතු දුර බොහෝයි. ඒ ගමන දුෂ්කරයි. කාලානුරූපව හැඩ ගැසීමට බැරි හැම ප්රකාශනයක් ම මාධ්ය ඩාවින්වාදයට අනුව වඳ වී යන බවත් විදුසර කතුවරුන් හොඳාකාර දන්නවා විය යුතුයි.
Open Minds! 