සිවුමංසල කොලූගැටයා #120: මිහිතල මෑණියෝ ද? මිහිතල අම්මණ්ඩි ද?

Another World Environment Day will be observed on June 5. We can expect Lankan environmentalists to raise their shrill, giving us more rhetoric than substance.

I have always stayed clear of such impulsive green extremism, instead advocating a more measured approach to balancing modern lifestyles with their ecological impacts. In this week’s Ravaya column (in Sinhala), I debunk a widely peddled green myth that suggests ‘Mother’ Earth will look after us if only we take better care of her.

Well, our home planet doesn’t care one way or the other. People can lull ourselves into whatever illusion of their choice, but Earth is indifferent. Coming to terms with this can help our greens to reach some maturity they badly need.

See also these previous explorations of the same theme:

11 June 2012: Eco Myths Can’t Save the Planet. Wake Up and Smell the Foul Air!

8 July 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #21: ප‍්‍රතිනිර්මාණය වූ සියැටල් නායක කථාව/මිථ්‍යාව

Mother Earth? Not really. Just our home planet

Mother Earth? Not really. Just our home planet

ජුනි 5 වනදා ලෝක පරිසර දිනය.

‘අප පරිසරය රැක ගත්තොත් පරිසරය අපව රැක ගනීවි’ යන්න පරිසරවේදීන් බහුතරයක් මෙන් ම ගුරුවරුන් හා මාධ්‍යවේදීන් ද නිතර කරන ප‍්‍රකාශයක්.

පරිසරය හා සොබා සම්පත් රැක ගත යුතු බව ඇත්තයි. එහි විවාදයක් නැහැ. එහෙත් එය හරියාකාරව කරන්නට නම් විචාර බුද්ධියෙන් එම කාර්යයට ප‍්‍රවේශ විය යුතුයි. අන්ධ භක්තිය, භීතිය හෝ වෙනත් ආවේගයක් මත පදනම් වී පරිසරය රැක ගන්නට නොහැකියි.

පරිසර සංරක්ෂණ පණිවුඩය පොදු ජන සමාජයට ගෙන යා හැකි ක‍්‍රමෝපයන් කිහිපයක් තිබෙනවා. විද්‍යානුකූලව කරුණු විග‍්‍රහ කරමින්, පරිසරයේ තුලනය පවත්වා ගන්නට මිනිස් අප කළ යුතු දෑ පෙන්වා දීම එකක්. සොබා දහමේ අසිරිය, සුන්දරත්වය හා මානව සංස්කෘතියට එයින් ලැබෙන අසීමිත බලපෑම ගැන අවධාරණය කරමින් කලාත්මක හා සෞන්දර්යාත්මක දැනුවත් කිරීම තවත් එකක්. මේ දෙක ම කලක සිට සාර්ථක ලෙස සිදු කැරෙනවා.

එහෙත් මෑතක පටන් අපේ සමහර පරිසර සන්නිවේදකයන් පරිසරවේදය සාමයික දර්ශනයක් හෙවත් ආගමික විශ්වාසයක මට්ටමට ඔසවා තබන්නට තැත් කරනු පෙනෙනවා. පරිසරයට වින කිරීම ඉමහත් පාපකාරී ක‍්‍රියාවක් බවත්, එසේ කිරීමේ බරපතල විපාක විඳින්නට සිදු වන බවත් ඔවුන් කියන්නේ හරියට ප‍්‍රධාන පෙළේ ආගම්වල පූජකවරුන් සාමාන්‍ය ජනයා පව්වලට බිය කරන්නට කරන ප‍්‍රකාශවලට සමාන ආකාරයෙන්.

මේ අවස්ථා දෙකෙහි ම යොදා ගන්නේ බුද්ධිගෝචර නොවන, ආවේගයට බර වූ තර්කයන්. අප යහපත් දිවි පෙවතක් ගත කළ යුත්තේ පවට බිය වීම හෝ මතු භවයක අහිතකර විපාක ගැන භීතියෙන් නොවෙයි. හරි දේ කවදත් කොතැනත් හරි නිසා.

එසේ ම අප පරිසරයට අනවශ්‍ය පීඩා නොකර සොබා සම්පත් හා බලශක්තිය අරපිරිමැස්සෙන් පාවිච්චි කළ යුත්තේ සොබා දහමට ඇති අනියත බියකින් නොව එය අපට කළ හැකි හා අප කළ යුතු වඩාත් ම නිවැරදි ක‍්‍රියාව නිසා යි.

අප කෙතරම් ආදරයෙන්, භක්තියෙන් හා ගෞරවයෙන් මිහිතලයට සැළකුවත් එහි භෞතික ක‍්‍රියාකාරිත්වය නිසා විටින් විට අපට ස්වාභාවික ආපදා හා වෙනත් උවදුරුවලට මුහුණ දීමට සිදු වනවා. අප මිහිතලය රැක ගතහොත් එය අපව රැක ගනීවි යන්න විද්‍යාත්මකව නිවැරදි දැක්මක් නොවෙයි.

ග‍්‍රහලෝක මට්ටමින් පෘථිවිය දෙස බලන සමහර පරිසරවේදීන් තැත් කරන්නේ එයට ජීවමාන ස්වරූපයක් හා ප‍්‍රතිරූපයක් ලබා දෙන්නටයි. මිහිතල මාතාව, මිහි මෑණියෝ හෝ මහී කාන්තාව ආදි විවිධ යෙදුම් ඔවුන් භාවිත කරනවා.

James Lovelock

James Lovelock

බි‍්‍රතාන්‍යයේ ලොව පිළිගත් ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාඥයකු වන ජේම්ස් ලව්ලොක් (James Lovelock) 1970 ගණන්වල මතයක් ඉදිරිපත් කළේ පෘථිවියේ ජීවී සහ අජීවී සියල්ල ම ඒකාබද්ධ වී සංකීර්ණ තනි පද්ධතියක් ලෙස කි‍්‍රයා කරන බවත්, එය ග‍්‍රහලෝක මට්ටමේ ජීවයකට සම කළ හැකි බවත්. ඔහු එයට ගයීයා (Gaia) යන නම දුන්නා. ගී‍්‍රක මිථ්‍යාවාදයේ මිහිතල දෙවඟනට දී තිබු නම එයයි.

මේ ගයීයා කල්පිතය පරිසරවේදීන් අතර ඉක්මනින් ජනපි‍්‍රය වුණා. අජීවී භූ විද්‍යාත්මක පද්ධතීන් හා ජීවී ලෝකය ඉතා සමීපව අන්තර් කි‍්‍රයා කරන බව සැබෑවක්. එසේ ම වසර මිලියන් ගණනක් තිස්සේ ජිවීන්ගේ ස්වාභාවික කි‍්‍රයා නිසා ග‍්‍රහලෝකයක ස්වරූපය කෙමෙන් වෙනස් වන බවත් විද්‍යාඥයන් දැන් පිළි ගන්නවා.

එහෙත් ගයීයා කල්පිතය ගැන විද්‍යාඥයන් අතර එකඟත්වයක් නැහැ. රිචඞ් ඩෝකින්ස් (Richard Dawkins) වැනි ලෝකයේ ප‍්‍රමුඛ පෙළේ ජීව හා පරිනාම විද්‍යාඥයන් එය එක හෙළා බැහැර කරන්නේ තර්කානුකූල වනවා වෙනුවට ගුප්ත සංකල්පයක් එමගින් ඉස්මතු කරන බව කියමින්.

මිහිතලයේ සියඵ රහස් විද්‍යාව විසින් තවමත් හෙළි කරගෙන නැහැ. එහෙත් ග‍්‍රහලෝකයේ කි‍්‍රයාකාරිත්වය ගැන හොඳ අවබෝධයක් මේ වන විට භූ විද්‍යාඥයන්, සාගර විද්‍යාඥයන් හා වායුගෝලය පිළිබඳ විද්‍යාඥයන් ලබා ගෙන තිබෙනවා. මිහිතලයේ පද්ධතිවලට දරා ගත හැකි පරාසයන් ගැන තක්සේරුවක් ද දැන් විද්‍යාව සතුයි. මේ පදනම මත සිටගෙන පාරිසරික සංරක්‍ෂණයට යොමු වීම ආවේගශීලි ගුප්තවාදයකට වඩා බුද්ධිගෝචරයි.

මා දේශනවලදී නිතර සිහිපත් කරන කරුණක් නම් අප ජීවත් වන්නේ ඉතා සකි‍්‍රය ග‍්‍රහලෝකයක් මත බවයි. පෘථිවිය අභ්‍යන්තරයේ නොනිමෙන භූවිද්‍යාත්මක බලවේග දිවා රැයේ කි‍්‍රයාත්මක වනවා. භූමිකම්පා, ගිනිකඳු හා ඇතැම් විට සුනාමි ලෙස ආපදා ඇති කරන්නේ මේ ස්වාභාවික ප‍්‍රවාහයන්.

අපේ වායුගෝලයත් ඉතා සකි‍්‍රයයි. පැයෙන් පැයට වෙනස් වන කාලගුණයක් ඇත්තේ ඒ නිසායි. සාගරය හා ගොඩබිම අතර ගනුදෙනුව නිසාත් කාලගුණය වෙනස් වනවා. නියමිත කලට සිදු වන කාලගුණික කි‍්‍රයා (උදා: මෝසම් වර්ෂා) මෙන්ම අනපේක්‍ෂිතව ඇති වන හදිසි කාලගුණ තත්ත්වයන් ද තිබෙනවා. (උදා: කුණාටු, සුළිසුළං).

අගහරු ග‍්‍රහලෝකය බොහෝ සෙයින් පෘථිවියට සම කළ හැකි වූවත් එය තව දුරටත් සකි‍්‍රය ලෝකයක් නොවේ. අතීතයේ සකි‍්‍රයව තිබෙන්නට ඇතැයි අනුමාන කැරෙනවා. අකි‍්‍රය අගහරු මත අප දන්නා තරමට ජීවයක් ද නැහැ.

ජීවයෙන් පිරි මිහිතලයේ සකි‍්‍රය බව නිසා එම ජීවීන්ට විටින් විට හානි ද ඇති වනවා. එය සොබා දහමේ න්‍යායක්. මානවයන් මිහි පිට බිහි වන්නට බොහෝ කලකට පෙරත් මේ භූ විද්‍යාත්මක හා කාලගුණ විද්‍යාත්මක කි‍්‍රයාදාමයන් සිදු වුණා. (දේශගුණ විපර්යාස ඉක්මන් කිරීමට නම් මානව කි‍්‍රයාකාරකම් සෘජුව බලපා තිබෙනවා. එහෙත් භූමිකම්පා, සුනාමි, ගිනිකඳු ආදියට මානව බලපෑමක් සොයා ගෙන නැහැ.)

අප කෙතරම් හොඳින් මිහිතලයට සැළකුවත් මේ ප‍්‍රචණ්ඩ ආපදා තව දුරටත් සිදු වනවා. මේ භෞතික යථාර්ථය මූලධර්මවාදී පරිසරවේදීන්ට අමිහිරි විය හැකියි. එහෙත් ඇත්තයි.

‘මිථ්‍යාවෙන් පරිසරය රැකිය නොහැකියි’ යන තේමාවෙන් 2012 වසර මැදදී ශ‍්‍රී ලංකා හේතුවාදීන්ගේ සංගමයේ සංවාදශීලි දේශනයක් මා පැවැත් වූවා. එහිදී හරිත වර්ණ සුරංගනා කථා, හරිත වර්ණ අද්භුත කථා හා හරිත මාරක කථා ආදි අද දවසේ සිවිල් සමාජයේ හා මාධ්‍ය හරහා සංසරණය වන ජනප‍්‍රිය හරිතවාදයන් කිහිපයක් මා විචාරයට ලක් කළා.

එම දේශනයේ ප‍්‍රවේශයක් ලෙස මා කියා සිටියේ පෘථිවි ග‍්‍රහලෝකයට මිහිතල මෑණියෝ, මහී කාන්තාව, දියදම් දිනිතිය ආදී ගෞරවනීය නාම පාවිච්චි කළත්, මිහිතල අම්මණ්ඩි කීවත් මේ සොබාවික සිදුවීම්වල කිසිදු වෙනසක් සිදු නොවන බවයි.

ගුප්ත වාදයක් හා පාරිසරික ඇදහිල්ලක් හරහා පරිසරය රැක ගන්නට බැහැ. එසේ කරන්නට තැත් කරන විට ”මිහිතල මෑණියෝ” අපට එවන භූමිකම්පා, සුනාමි හා අනෙකුත් ව්‍යසන පහදා දෙන්නේ කෙසේ ද?

අද අපට අවශ්‍ය පසුගාමී හා ගුප්ත හරිතවාදයක් නොවෙයි. ප‍්‍රායෝගික වූත්, ප‍්‍රබුද්ධවූත්, විචාරශීලී වූත් පරිසර චින්තනයක්. එය සංවාදයට විවෘත විය යුතුයි.

Earth in danger? Or just humanity endangering itself?

Earth in danger? Or just humanity endangering itself?

පරිසරය රැක ගැනීම ආත්මාර්ථකාමී දෙයක් යයි මා තර්ක කරනවා. මගේ පාරිසරික ප‍්‍රමුඛතා ගොන්නේ අතිශයෝක්තියෙන් වර්ණනා කැරෙන හරිත තේමා නැහැ. හැම ගසක්, සතකු හා හැම සොබාවික පරිසරයක් ම පිවිතුරු ලෙසින් අත නොතබා රැක ගත යුතු යයි හරිත මූලධර්මවාදී ස්ථාවරයක මා රැඳෙන්නේ ද නැහැ.

පාරිසරික හානිය හා දුෂණය කෙටි කාලීනව හා දිගු කාලීනව අපේ සෞඛ්‍යයට කරන හානිකර බලපෑම් මා වඩාත් අවධානය යොමු කරන පැතිකඩයි. මේ නිසා යහතින් දිවි ගෙවන්නට නම් අපේ පරිසරය යම් දරා ගත හැකි පරාසයන් තුළ පවත්වා ගත යුතුයි.

මිහිතලය නම් ග‍්‍රහලෝකයට හා එහි සෙසු ජීවී-අජීවී සමස්තයට මානවයන් අවශ්‍ය නැහැ. අප ඇතත් නැතත් මේ ග‍්‍රහලෝකය පවතිනවා. එහෙත් අපේ වර්ගයාගේ පැවැත්මට හා සුරැකීමට ග‍්‍රහලෝකයේ ස්වාභාවික කි‍්‍රයාදාමයන් ප‍්‍රශස්ත පරාසයන් තුළ දිගට ම සිදුවීම අත්‍යවශ්‍යයි. නැතිනම් මානවයන්ගේ අනාගතය අසුබයි. අවිනිශ්චිතයි. පරිසරය ගැන අප ආත්මාර්කාමී විය යුත්තේ එනිසායි.

ශී‍්‍ර ලංකාවේ මුල් බැස ගෙන ඇති බහුල පාරිසරික මිථ්‍යාවන් විටින් විට විග‍්‍රහ කරන්නට මා බලාපොරොත්තු වනවා. ඔබේ ප‍්‍රියතම පරිසර මිථ්‍යාව කුමක් ද? ලියා එවන්න!

මිහිතල අම්මණ්ඩිට සුබ පරිසර දිනයක්!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #90: වකුගඩු රෝගය හරහා මතුවන ‘ජනමාධ්‍ය රෝගය’

In Sri Lanka, mass kidney failure during the past two decades has been followed by what I call a mass media failure. Most of our media have failed to understand, analyse and report adequately on this public health emergency. Instead of helping affected people and policy makers to work out solutions, some journalists have become amplifiers of extreme activist positions.

I talked about this at at the International Science Communication Leadership Workshop, held as part of Association of Academies & Societies of Sciences in Asia (AASSA) General Assembly in Colombo, 16-19 October 2012. An English article based on my talk appeared in Ceylon Today a few days ago:
Mass Kidney Failure & Mass Media Failure: Go ‘Upstream’ for Remedies!

I have just written up similar views (NOT a translation!) for my weekend Sinhala language column in Ravaya broadsheet newspaper:

CKDu infographic courtesy Center for Public Integrity, USA

ආසියා පැසිෆික් කලාපයේ ජාතික විද්‍යා ඇකඩමි එකතුවේ ජාත්‍යාන්තර සමුළුවක් ඔක්තෝබර් 16-19 දිනවල කොළඹදී පැවැත් වුණා. එහි එක් අංගයක් ලෙස විද්‍යා සන්නිවේදන නායකත්වය ගැන එක් දින සැසිවාරයක් සංවිධානය කර තිබූ අතර විවිධ රටවලින් පැමිණි ආරාධිතයන් එය අමතා කථා කළා.

අපේ ජාතික විද්‍යා ඇකඩමියේ ඇරැයුමින් එයට සහභාගි වූ මට පසුව පෙනී ගියේ විද්‍යා සන්නිවේදනය ගැන ශී‍්‍ර ලංකාවෙන් කථා කළ එක ම දේශකයා මා බවයි. සාමාන්‍යයෙන් එබඳු අවස්ථාවල සත්කාරක රටේ දේශකයන් තෝරා ගන්නේ විවාදයට ලක් නොවන, ජාතිකත්වය මතු කරන ආකාරයේ ප‍්‍රවේශම් සහගත තේමාවක්.

එහෙත් ඇඟ බේරා ගෙන කථා කිරීමේ නිල අවශ්‍යතාවයක් හෝ වෘත්තිමය පුරුද්දක් හෝ මට නැති නිසා මෙරට පැන නැගී ඇති, විද්‍යා සන්නිවේදනයට ද බරපතල අභියෝග එල්ල කරන මාතෘකාවක් ගැන මා විවෘතව අදහස් දැක්වූවා. එනම් රජරටින් මතුව ආ නිදන්ගත වකුගඩු රෝගය හා එයට ලක් සමාජයේත්, මෙරට මාධ්‍යවලත් ප‍්‍රතිචාරයයි. අද මා ගොනු කරන්නේ ඒ වියත් සභාවට මා දැක් වූ අදහස්වල සම්පිණ්ඩනයක්.

2012 සැප්තැම්බර් 2 වනදා කොලමින් (වකුගඩු රෝගයේ විද්‍යාව හා විජ්ජාව) මා කී පරිදි මෙය මාධ්‍යවලට ප‍්‍රබල මාතෘකාවක් වුවත් ලෙහෙසියෙන් ග‍්‍රහණය කර ගත හැකි දෙයක් නොවෙයි. වකුගඩු රෝගයේ හේතුකාරක විය හැකි සාධක ගණනාවක් ගැන තවමත් නොවිසඳුණු විද්‍යාත්මක වාද විවාද තිබෙනවා. එහෙත් සම්පූර්ණ සත්‍ය අවබෝධයක් මතු වන තුරු පිළියම් යෙදීම ප‍්‍රමාද කරන්නටත් නොහැකියි.

දැනටමත් රෝගාතුර වූ සියළු දෙනාට අවශ්‍ය වෛද්‍ය ප‍්‍රතිකාර සපයන අතර එම රෝගය වාර්තා වන ප‍්‍රදේශවල වෙසෙන සෙසු ජනයාට ප‍්‍රවේශම් විය හැකි ප‍්‍රායෝගික ක‍්‍රම සොයා දීම හා දැනුවත් කිරීම වැදගත්. මෙහිදී පිවිතුරු පානීය ජලය සැපයීමේ වැදගත්කම පිළි ගෙන තිබෙනවා.

වකුගඩු ශරීරයේ ඉතා වැදගත් කාර්යයක් ඉටු කරනවා. රුධිරයේ බහිශ‍්‍රාවීය ද්‍රව්‍ය හා වැඩිපුර ජලය පෙරා වෙන් කොට බැහැර කිරීම නියාමනය කරන්නේත්, ඒ හරහා රුධිරයේ හා ශරීරයේ රසායනික සමතුලිතතාව පවත්වා ගන්නේත් වකුගඩු මගින්. එය දිවා රාත‍්‍රී කි‍්‍රයා කරන පෙරහනක් වැනියි.

සමස්ත සමාජය දෙස බැලූ විට ජන මාධ්‍යවල සමාජයීය භූමිකාවත් එයට සමානයි. නිවැරදි තොරතුරුත්, නිරවුල් විග‍්‍රහයනුත් සමාජයට ඉතිරි කරමින් සම්ප‍්‍රපලාපයන්, මුසාවන්, මිථ්‍යාවන් හා අනෙකුත් විකෘති කිරීම් බැහැර කිරීම මාධ්‍යවලින් සමාජය බලාපොරොත්තු වනවා.

රෝගී වූ වකුගඩුවලට ජෛව විද්‍යාත්මක කාර්යය හරිහැටි කරන්නට නොහැකි වනවා සේ ම ‘රෝගී’ වූ ජනමාධ්‍යවලට ද සිය සමාජ මෙහෙවර හරිහැටි කර ගත නොහැකි බව මගේ මතයයි. මෙය මා ඉංග‍්‍රීසියෙන් කීවේ “Mass kidney failure is followed by a mass media failure” කියායි.

මෙසේ කියන්නේ මෙරට සිංහල හා ඉංග‍්‍රීසි මාධ්‍ය (පාරිසරික සගරා හෝ විශේෂිත වාර ප‍්‍රකාශන නොවේ) වකුගඩු රෝගය වාර්තා කරන ආකාරය ගැන කලක් තිස්සේ ඕනෑකමින් බලා සිටින, මේ ක්‍ෂේත‍්‍රයේ ම පය ගසා සිටින කෙනෙකු හැටියටයි.

මුද්‍රිත මාධ්‍ය ගත් විට, අන්තර්ගතය මූලිකව කොටස් තුනකට බෙදිය හැකියි. කර්තෘ මණ්ඩල සම්බන්ධයක් නැති, එහෙත් පැවැත්මට අවශ්‍ය වෙළඳ දැන්වීම් එක් කොටසක්. ඉතිරි කියවන අන්තර්ගතය තුළ ද මාණ්ඩලික ලේඛකයන් ලියන දේ මෙන් ම බැහැර සිට ලබා දෙන විද්වත් ලිපි තිබෙනවා. විද්වත් ලිපිවල මත දැක්වීම ඒවා ලියන අයගේයි. මා මෙහිදී අවධානය යොමු කරන්නේ කර්තෘ මාණ්ඩලික ලේඛකයන් අතින් ලියැවෙන මාධ්‍ය අන්තර්ගතය ගැනයි. මාධ්‍ය කලාවේ සාරධර්ම රැකීම වැඩිපුර අපේක්‍ෂා කරන්නේත් මේ සන්නිවේදන තුළයි.

පුවත්පත් කලාවේ මූලික සාරධර්මයක් ලෙස සැළකෙන්නේ සමබරතාවය රැකෙන පරිදි වාර්තාකරණය විය යුතු බවයි. එනම් ප‍්‍රශ්නයක් හෝ සිද්ධියක් ගැන වාර්තා හෝ විග‍්‍රහ කරන විට එයට සම්බන්ධ සියළු පාර්ශවයන්ට සාධාරණ නියෝජනයක් ලබා දීමයි.

වකුගඩු රෝගය පිළිබඳ වාර්තාකරණයේදී අපේ ඇතැම් පුවත්පත් හා විද්යුත් මාධ්‍ය නාලිකා ක‍්‍රියා කර ඇත්තේ එබඳු පුළුල් විග‍්‍රහයක යෙදෙන අන්දමින් නොවෙයි. සංකීර්ණ ප‍්‍රශ්නයේ විවිධ පැතිකඩ ග‍්‍රාහකයන්ට නොවලහා ඉදිරිපත් කොට අවසාන විනිශ්චය ඔවුන්ට භාර කරනු වෙනුවට තෝරා ගත් තොරතුරු හා මතවාදයන් කිහිපයක් පමණක් ප‍්‍රතිරාවය කරනු දැකිය හැකියි. එයට සමාන්තරව තමන් ප‍්‍රවර්ධනය කරන මතවාදයට වෙනස් වූ මතවලට හා එම මතධාරීන්ට සමච්චල් කිරීමත්, ඇතැම් විට වාග් ප‍්‍රහාර එල්ල කිරීමත් සිදු වනවා.

පරිසර සංරක්‍ෂණය හා මහජන සෞඛ්‍යය වැනි පොදු උන්නතියට සෘජුව අදාල තේමා ගැන මාධ්‍ය වාර්තාකරණයේ නියැලෙන විට මාධ්‍යවේදීන්ගේ භූමිකාව කෙසේ විය යුතු ද?

කලක් තිස්සේ ලොව පුරා මාධ්‍ය සම්ප‍්‍රදායක් වූයේ මාධ්‍යවේදියාගේ පෞද්ගලික මතිමතාන්තර වාර්තාකරණයට මිශ‍්‍ර නොකළ යුතු බවයි. යම් මතවාදයක් හෝ අදහසක් පළ කරන්නට ඕනෑ නම් එය කතුවැකියට හෝ කතුවැකි පිටුවේ මත දැක්වීමට සීමා වුණා. එහෙත් 1970 දශකයේ පටන් සෞඛ්‍යය, පරිසරය හා මානව මානව හිමිකම් ආදී තේමා ගැන මාධ්‍ය වාර්තාකරණයේදී මාධ්‍යවේදියා දරණ ස්ථාවරය හා මතය ද යම් තාක් දුරට වාර්තාකරණයේ පිළිබිඹු වීම සාධාරණ යයි ප‍්‍රගතිශීලී මාධ්‍යකරුවන් අතර පිළි ගැනීමක් මතුව ආවා. මෙය ඉංග‍්‍රීසියෙන් advocacy journalism ලෙස හඳුන්වනවා.

නාගරික සිදුවීම් හා පුවත් මවන්නන් කේන්ද්‍ර කොට ගත් අපේ බොහෝ ජනමාධ්‍ය මුල් කාලයේ වකුගඩු රෝගය වාර්තා කලේ ඉඳහිට හා යාන්තමට. එය බොහෝ දෙනෙකුට බලපාන රෝගයක් බව පසක් වූ විට මේ තත්ත්වය වෙනස් වූවත්, තවමත් විවිධ මානයන් විග‍්‍රහ කරමින් සානුකම්පික වූත්, මැදහත් වූත් වාර්තාකරණයක් කරන්නට අපේ බොහෝ මාධ්‍ය සමත් වී නැහැ.

ඒ වෙනුවට වකුගඩු රෝගය සංත‍්‍රාසය දනවන හෙඩිම් සපයන හා හරිත ක‍්‍රියාකාරිකයන් සමහර දෙනෙකුගේ න්‍යාය පත‍්‍රයට අනුගත වන අන්දමේ මාධ්‍ය ”කට ගැස්මක්” බවට පත් වී තිබෙන බව කණගාටුවෙන් වුවත් පිළිගත යුතුයි.

වකුගඩු රෝගය වාර්තාකරණයේදී ඉස්මතුව එන්නේ පොදුවේ අපේ ජනමාධ්‍ය ෙක්‍ෂත‍්‍රයේ පවතින විසමතා හා දුර්වලතායි. එයින් සමහරක් නම්: ප‍්‍රශ්නයක විවිධ පැතිකඩ විපරම් කරනු වෙනුවට මාධ්‍යවේදීන් හෝ මාධ්‍ය ආයතන පෙර තේරීමක් කළ පැතිකඩ දෙක තුනකට පමණක් අවධානය යොමු කිරීමත අදාල පාර්ශවයන් කිහිපයක් සිටින අවස්ථාවක තෝරා ගත් දෙතුන් දෙනෙකුගේ මත පමණක් දිගට ම විස්තාරණය කිරීමත සහ සංකීර්ණ ප‍්‍රශ්නයක් උවමනාවට වඩා සරලව හා මතුපිටින් පමණක් කඩිමුඩියේ වාර්තා කිරීම හරහා ග‍්‍රාහකයන්ගේ මනස වඩාත් ව්‍යාකූල කිරීම.

එමෙන්ම තහවුරු කරගත් තොරතුරු මත වාර්තාකරණය පදනම් කර ගන්නවා වෙනුවට ඕපාදුප, කුමන්ත‍්‍රණවාදී පරිකල්පනයන් හා ප‍්‍රහාරාත්මක බස හැසිරවීම ද අපේ මාධ්‍ය ක්‍ෂේත‍්‍රයේ නිතර දැකිය හැකියි.

මෙය අදහස් ප‍්‍රකාශනයේ හා මාධ්‍ය නිදහසේ කොටසක් යයි යමකුට කිව හැකියි. තර්කයක් ලෙස එය සත්‍ය වුවත්, ආපදා හා වෙනත් හදිසි අවස්ථාවල විශාල ජන සංඛ්‍යාවක් විපතට හා දුකට පත්ව සිටින විට, එය කි‍්‍රකට් තරඟාවලියක් හෝ මැතිවරණයක් හෝ ගැන වාර්තා කරනවාට වඩා සංයමයකින් හා සංවේදීව කරනු ඇතැයි මාධ්‍ය ග‍්‍රාහකයන් අපේක්ෂා කරනවා.

මාධ්‍යවේදීන්ට තොරතුරු මූලාශ‍්‍ර ඉතා වටිනවා. බොහෝ දෙනෙකු කලක් තිස්සේ උත්සාහයෙන් ගොඩ නඟා ගත් සබඳතා තිබෙනවා. කඩිමුඩියේ දුරකථනයෙන් පවා තොරතුරක් විමසීමට, අදහසක් ලබා ගැනීමට හැකි වීම ලොකු දෙයක්. එහෙත් මූලාශ‍්‍ර වන ඇතැම් දෙනාට තමන්ගේ ම න්‍යාය පත‍්‍ර ද තිබෙනවා. මාධ්‍ය හරහා තම මතවාද පතුරුවන්නට ඔවුන් තැත් කිරීම ඔවුන්ගේ පැත්තෙන් සාධාරණයි. එහෙත් මූලාශ‍්‍රවලට ඕනෑ ලෙසට අවිචාරවත්ව ක‍්‍රියා නොකිරීමටත්, සමබරතාවය පවත්වා ගැනීමටත් මාධ්‍ය ආයතන ප‍්‍රවේශම් විය යුතුයි.

වකුගඩු රෝගයේ මාධ්‍ය වාර්තාකරණය කලක් තිස්සේ බලා සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨ මාධ්‍ය සගයෙකු මට කීවේ මේ ගැන වාර්තාකරණයේදී අපේ බොහෝ මාධ්‍ය තම මූලාශ‍්‍රවලට බෙහෙවින් හෝ මුළුමනින් හෝ නතු වී ඇති බවයි. තර්කානුකූල නොවන, සාක්‍ෂි මත පදනම් නොවූ විග‍්‍රහයන් හා විනිශ්චයන් මහජනතාව අතරට යළි යළිත් ගියේ එනිසායි.

වාර්තාකරණයේ දුර්වලතාවල වගකීම මුළුමනින් මාධ්‍යවලට පැවරීමට ද නොහැකියි. උග‍්‍ර වෙමින් පවතින මේ මහජන සෞඛ්‍ය ප‍්‍රශ්නය හා ඛේදවාචකය ගැන ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ (WHO) විද්වත් උපදෙස් ඇතිව සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය 2009-2011 කාලයේ අපේ විද්‍යාඥ කණ්ඩායම් 10ක් හරහා ප‍්‍රශ්නයේ විවිධ පැතිකඩ විමසමින් පර්යේෂණ කළා. එය මේ දක්වා මේ ගැන සිදු කළ වඩාත් ම විස්තරාත්මක අධ්‍යයනයයි. එහි වාර්තාව මේ වසර මුලදී සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයට භාර දුන්නා. එය මෙතෙක් (2012 ඔක් 31 දක්වා) ප‍්‍රකාශයට පත් නොකිරීම හරහා සෞඛ්‍ය අමාත්‍යංශය ද මේ තත්ත්වය ව්‍යාකූලවීමට ඉඩ හැරියා.

මේ අතර WHO අභ්‍යන්තර වාර්තාවකැයි කියන, එහෙත් කිසිදු නිල ලක්ෂණයක් (ලිපි ශීර්ෂයක්, වැඩි විස්තර ලබා ගත හැකි ක‍්‍රමයක්) නොමැති, පිටු 3ක කෙටි ලේඛනයක් ක‍්‍රියාකාරීන් කිහිප දෙනෙකු 2012 අගෝස්තු මස මැදදී මාධ්‍යවලට ලබා දුන්නා. එය WHOහි බව තහවුරු කිරීමක් හෝ විචාරයක් හෝ නොමැතිව ගෙඩි පිටින් ප‍්‍රකාශයට පත් කිරීමට අපේ ඇතැම් මාධ්‍ය පෙළඹුණා.

විද්‍යාත්මක කරුණක් ගැන අපේ මාධ්‍ය මෙතරම් අපරික්ෂාකාරී වන්නේ ඇයි? දේශපාලනික හෝ ක‍්‍රීඩා ආන්දෝලනයක් ගැන තහවුරු නොවූ ලේඛනයක් ලැබුණොත් මෙලෙසින් එය පළ කිරීමට කතුවරුන් සූදානම් ද?

මේ උද්වේගකාරී වාර්තාකරණය ගැන සාධාරණ ප‍්‍රතිතර්ක මතු කළ ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාඥයන් හා වෛද්‍යවරුන් මෙකී මාධ්‍ය විසින් ඉක්මනින් හංවඩු ගසනු ලැබුවේ ”පලිබෝධ නාශක සමාගම්වල මුදල් බලයට නතු වූවන්” හැටියටයි. එයට සාක්ෂි තිබේ ද? නැතිනම් කුමන්ත‍්‍රණවාදී තර්කයක් පමණ ද?

වසර 25ක් පුරා එදත් අදත් මා කියන්නේ පලිබෝධ නාශක, රසායනික පොහොර ඇතුළු සියළු නවීන විද්‍යාත්මක මෙවලම් ප‍්‍රවේශමින් පරිහරණය කළ යුතු බවයි. ඒවාට විරුද්ධවීමේ පූර්ණ අයිතියක් පරිසරවේදීන්ට තිබෙනවා. එහෙත් ඇතැම් පරිසරවේදීන් ප‍්‍රායෝගික විකල්ප යෝජනා නොකර, රාජ්‍ය ප‍්‍රතිපත්ති හා විද්වත් මතයන් විවේචනය කරන විට, එම තර්ක ගැන ප‍්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන්ගේ හා මැදහත් විද්වතුන්ගේ මත විමසීමට මාධ්‍යවලට වගකීමක් ද තිබෙනවා.

වකුගඩු රෝගය හා කෘෂි රසායන ද්‍රව්‍ය ගැන සංවාදයේදී අවශ්‍ය තරමට සිදු නොවූයේ ද එයයි. ඒ වෙනුවට ජනතාව බියපත් කරවන, රාජ්‍ය නිලධාරීන් අපහසුතාවයට පත් කරන හා මැදහත් විද්‍යාඥයන්ට නිරපරාදේ චෝදනා එල්ල කරන වාර්තාකරණයක් අප දකිනවා.

මෙබදු වාර්තාකරණයකින් මානසික කම්පනයට පත් මෙරට සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨතම විද්‍යා මහාචාර්යවරයෙකු මට කීවේ මෙයයි: “එප්පාවල ඇපටයිට් නිධිය බහු ජාතික සමාගම්වලට දෙන්නට යන විට ප‍්‍රතිපත්තිමය හේතු මත එයට විරුද්ධ වීම නිසා මට මරණ තර්ජන පවා ලැබුණා. එසේ පොදු උන්නතියට ජීවිත කාලයක් ක‍්‍රියා කළ මට, ජනතාවට වස කවන ජාති ද්‍රෝහියකු යයි චෝදනා කරන්නේ ඇයි?”

මේ මහාචාර්යවරයාට දිගට ම අවලාද නගන ජාතික පුවත්පතක්, ඔහු යැවූ පිලිතුර පවා පළ කොට නැහැ. (පිළිතුරු දීමේ අයිතිය සුරැකීමට අපේ බොහෝ මාධ්‍ය ආයතන ප‍්‍රසිද්ධියේ ප‍්‍රතිඥා දෙනවා.) මේ මහාචාර්යවරයා ඇතුළු විද්‍යාඥයන් රැසක් වකුගඩු රෝගයේ හේතුකාරක ගැන විවිධ කල්පිතයන් ගවේෂණය කරමින් සිටිනවා. ඔවුන්ගේ එක ම අරමුණ මෙහි අක්මුල් පාදා ගැනීමයි.

බලන්න: http://tiny.cc/CKDuMed

සිවුමංසල කොලූගැටයා #81: වකුගඩු රෝගයේ විද්‍යාව හා විජ්ජාව

Mass Kidney Failure & Mass Media Failure: Go ‘Upstream’ for Remedies!

Ceylon Today newspaper has just published my article titled: Mass Kidney Failure & Mass Media Failure: Go ‘Upstream’ for Remedies!

It is adapted from a paper I presented last week at the International Science Communication Leadership Workshop, held as part of Association of Academies & Societies of Sciences in Asia (AASSA) General Assembly in Colombo, 16-19 October 2012.

In Sri Lanka, mass kidney failure during the past two decades has been followed by what I call a mass media failure. Most of our media have failed to understand, analyse and report adequately on this public health emergency. Instead of helping affected people and policy makers to work out solutions, some journalists have become amplifiers of extreme activist positions.

As health officials and policy makers struggle with the prolonged humanitarian crisis, partisan media coverage has added to public confusion, suspicion and fear. As a science writer and journalist, I have watched this with growing concern.

This is a critique of the Lankan media sector to which I have belonged, in one way or another, for a quarter century. I hope this will inspire some much-needed self-reflection among our media, which I feel over overstepped the boundaries of advocacy journalism in this issue. As I suggest, a return to first principles can help…

Full article below. Constructive engagement is welcomed.

Mass Kidney Failure & Mass Media Failure – Nalaka Gunawardene – Ceylon Today 25 Oct 2012

Mass Kidney Failure and Mass Media Failure in Sri Lanka

The kidneys are vital organs in our body that help keep the blood clean and chemically balanced through filtering. Healthy kidneys separate waste and excess water.

Similarly, a healthy and vibrant media helps separate fact from fiction, and provides clarity and context vital for an open, pluralistic society to function.

In Sri Lanka, mass kidney failure during the past two decades has been followed by what I see as a mass media failure to understand, analyse and report adequately on this public health emergency. Instead of helping affected people and policy makers to work out solutions, some journalists have become mere amplifiers of extreme activist positions.

As health officials and policy makers struggle with the prolonged humanitarian crisis, partisan media coverage has added to public confusion, suspicion and fear. As a science writer and journalist, I have watched this with growing concern.

I just gave a talk on this to the Science Communication Leadership Workshop which was part of the First General Assembly of Association of Academies and Societies of Sciences in Asia (AASSA) held in Colombo, Sri Lanka, on 17 October 2012.

Here is my presentation:

See also my recent writing on this topic:

Sunday column 19 Aug 2012: Science and Politics of Kidney Disease in Sri Lanka

Sunday column 26 Aug 2012: Watch out! Everybody Lives Downstream…