Don’t Be a Fossil Fool: A case for valuing Biotic Carbon in climate talks

Cartoon courtesy Down to Earth magazine, CSE India

• To tackle enhanced global warming that leads to climate change, we need to better understand the global carbon cycle.

• Critical to this understanding is distinguishing between fossil carbon (coal and petroleum) and biotic carbon (photosynthetic biomass – living matter capable of absorbing atmospheric carbon).

• Biotic Carbon offers a ‘lifeboat’ to a world in search of solutions. Valuing biotic carbon can transform the role of farmers and rural communities currently sidelined in global climate change negotiations.

• Current methodologies of carbon trading have seriously warped both economics and ecology. What takes place today is more like carbon laundering.

These outspoken views are expressed in a new web video by Dr Ranil Senanayake, a globally experienced systems ecologist with four decades of experience across Asia, Africa and Latin America.

Titled “Rethinking Carbon and Climate Change”, the 16 minute video is released on TVE Asia Pacific’s YouTube channel in time for World Environment Day 2012 and ahead of the UN Conference on Sustainable Development, or Rio+20 in Brazil.

This is edited from a long interview I filmed with the maverick scientist in mid March 2012.

Watch the full film online:

This film is released under Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 license.

Read Q&A style interview on Groundviews (covers much else):
Sri Lanka’s Fast-track to Post-war Development: Remember the Mahaweli’s Costly Lessons!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #62: හුස්ම ගන්නට ආසයි – බයයි!

On 20 April 2012, we marked seven years since Saneeya Hussain left us. Journalist and activist Saneeya suffered a needless and tragic death at when she ran out of fresh air in South Asia and was caught up in the urban traffic congestion of Sao Paulo.

In this week’s Ravaya Sunday column, I remember Saneeya’s legacy and plight and discuss the latest dimensions of outdoor air pollution in Sri Lanka that threatens fellow asthma sufferers like myself. The same information is covered in English at: Gasping for Fresh Air, Seeking More Liveable Cities in South Asia

Saneeya Hussain & Nalaka Gunawardene: Singapore, Nov 2002

පාරිසරික ප‍්‍රශ්න විද්‍යාත්මක තොරතුරු මත පදනම් වී, තර්කානුකූලව හා තුලනාත්මකව විග‍්‍රහ කිරීම අවශ්‍යයි. එහෙත් බොහෝ දෙනා දත්ත හා සංඛ්‍යා ලේඛනවලින් පමණක් සෑහීමකට පත් වන්නේ නැහැ. සන්නිවේදකයන් හොදින් අත්දුටු සත්‍යයක් නම් ඕනෑ ම තර්කානුකූල විග‍්‍රහයකට මානුෂික මානයක් ද (human interest) තිබිය යුතු බවයි.

වාහන හා කර්මාන්ත ශාලාවලින් පිට වන දුමාරයෙන් ඇති වන වාත දුෂණය ගැන අප මීට පෙර විග‍්‍රහ කළා. මෙරට වාතදුෂණයේ අමිහිරි පැත්ත ගැන විද්‍යාත්මකව කළ කථාව එතැන් සිට ඉදිරියට ගෙන යන්නට මගේ මිතුරියකගේ සැබෑ කථාවක් අද යොදා ගන්නවා.

ඇගේ නම සනියා හුසේන් (Saneeya Hussain). ඇය උපන්නේ 1954දී පාකිස්ථානයේ ලාහෝර් නුවර. ඉසුරුබර පවුලක උපන්නත්, ලැබිය හැකි ඉහළ ම පාසල් හා සරසවි උගෙනුමක් ලැබුවත් ඇයට ඕනෑ වුණේ සමාජ සාධාරණත්වය හා පොදු උන්නතිය (public interest) සදහා ක‍්‍රියා කරන්නයි. මේ නිසා ඇය වෘත්තියෙන් පුවත්පත් කලාවේදීනියක් වුණා.

පාකිස්ථානයේ ඉංග‍්‍රීසි පුවත්පත් හා සගරාවල ගවේෂණාත්මක මාධ්‍යවේදිනියක් හැටියට වසර ගණනාවක් සනියා කටයුතු කළා. විශේෂයෙන් ම 1980 දශකයේ පාරිසරික ප‍්‍රශ්න ගැන හරිත කෝණයට සීමා නොවී (වනාන්තර හා වනජීවීන්ට පමණක් කොටු නොවී) මානව සමාජයට ම බලපාන සම්පත් පරිභෝජනය, ආපදා හා තිරසාර සංවර්ධනය ගැන ඈ පුරෝගාමී සන්නිවේදනයක යෙදුණා. පසුව ලෝක සංරක්‍ෂණ සංගමයේ (IUCN) පාකිස්ථානු කාර්යාලයේ සන්නිවේදන ප‍්‍රධානියා හැටියටත් කටයුතු කළා.

2002දී සනියා පැනෝස් දකුණු ආසියා (Panos South Asia) ආයතනයේ විධායක අධ්‍යක්‍ෂ හැටියට පත් වුණා. එය දකුණු ආසියාතිකයන් විසින් ම පාලනය කරන, දකුණු ආසියාව සඳහා ම කැප වූ ආයතනයක්. සාක් කලාපයේ රටවල සංවර්ධනය පිළිබඳව හරවත් සංවාද හා විවේචනයන් කිරීමට මේ කලාපයේ මාධ්‍යවේදීන්, ජන සංවිධාන ක‍්‍රියාකාරිකයන් හා පර්යේෂකයන්ට අනුග‍්‍රහය දීම මේ ආයතනයේ අරමුණයි.

Saneeya Hussain 1954 – 2005

එහි මූලස්ථානය ඇත්තේ නේපාලයේ කත්මණ්ඩු නුවරයි. නව තනතුර භාර ගෙන ඉතා උද්‍යොගයෙන් සනියා කත්මණ්ඩු නුවරට පදිංචියට ගියත් ඇයට එහි වාසය කිරීම ලෙහෙසි වුණේ නැහැ. එයට හේතුව ඇය ළමා වියේ සිට ම ඇදුම රෝගියකු වීම.
කත්මණ්ඩු නුවර කදුවලින් වට වූ නිම්නයක්. හරියට අපේ මහනුවර වගෙයි (නමුත් මුහුදු මට්ටමින් ඊට වඩා පිහිටීම උසයි (මීටර 1,350; අඩි 4,430) නිම්නයේ වාතය එක් රැස් වුණත් පිට වන්නට කපොල්ලක් නැහැ. මේ නිසා දුෂණය වූ වාතය කත්මණ්ඩු නිම්නයේ ම රැඳෙමින් එහි වැසියන්ට පීඩා කරනවා.

කත්මණ්ඩු වාත දුෂණයට ප‍්‍රධාන හේතුව වාහනවලින් පිට වන දුමාරය. විශේෂයෙන් ම ද්විත්ව පහර (two stroke) එන්ජින් තිබෙන මෝටර් සයිකල හා ත‍්‍රීරෝද රථවල දුමාරය තුළ හරිහැටි නොදැවී පිටවෙන සියුම් අංශු (particulate matter) රැසක් තිබෙනවා. හුස්ම ගන්නා විට ශරීරගත වී වැඩි ම හානියක් කරන්නේ මේවායි.

වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් කත්මණ්ඩු වාතය සමග සනියා පොර බැදුවා. ඒ කාලය තුළ ඇය පැනෝස් හරහා විශාල වැඩ කොටසක් කළා. එහෙත් ඇදුම රෝගය එන්න එන්න ම උත්සන්න වෙද්දී ඇයට පරාජය පිළි ගන්නට සිදු වුණා. (ඇය තරම් දරුණු ඇදුම රෝගියකු නොවූවත් මටත් කත්මණ්ඩු හා නවදිල්ලිය බදු නගර ගැන පෙනහල්ලෙන් අත්දුටු මතකයන් තිබෙනවා.)

අන්තිමේදී 2004දී ඇය පැනෝස් රැකියාවෙන් අස් වී, ඇගේ බ‍්‍රසීල ජාතික සැමියා සමග ඔහුගේ රටේ සාඕ පෝලෝ (Sao Paulo) නුවරට ගියා. එය දකුණු ඇමෙරිකාවේ තිබෙන විශාලතම හා අතිශය ජනාකීර්ණ නගරයයි. මිලියන 21ක ජනගහනයක් වාසය කරනවා. ඒ කියන්නේ ශ‍්‍රී ලංකාවේ සමස්ත ජන සංඛ්‍යාවයි.

ඇගේ ඇදුම රෝගය ඇයත් සමග සාඕ පොලෝ නගරයටත් ආවා. බෙහෙත් මගින් එය පාලනය කර ගන්නට ඇය උත්සාහ කලා. 2005 අපේ‍්‍රල් 7දා ඇයට ප‍්‍රබල ඇදුම තත්ත්වයක් හට ගත්තා. සැමියා ලූයිස් ඇය වාහනයේ දමා ගෙන ආසන්න ම රෝහලට ගියා. අවාසනාවට එසේ ගියේ නගරයේ සවස තදබදය තිබෙන විටයි. ආපදා එළි පත්තු කර ගෙනල හදිසියක් බව අගවමින් ලූයිස් හැකි තරම් ඉක්මනට රෝහලට යන්නට මහත් උත්සාහයක් ගත්තා.

ඒත් කිලෝමීටර් 2ක් යන්නට ඔහුට විනාඩි 20ක් ගත වුණා. රෝහලට ළගාවන විට සනියාට සිහිය තිබුණේ නැහැ. එහි ගිය විගස හදිසි ප‍්‍රතිකාර ලැබුණත් ඒ වන විට ඇගේ මොළයට ඔක්සිජන් නොලැබී විනාඩි 15ක් ගත වී තිබුණා. මේ නිසා වෙන කිසිදු ශාරීරික හානියක් නොමැති වූවත් ඇය කෝමාවකට පත් වුණා. ඒ කෝමාවෙන් ඇය යළිත් ප‍්‍රකෘති තත්ත්වයට ආවේ නැහැ.

මහාද්වීප හතරක විහිදුණු මිතුරු මිතුරියන් කම්පාවට පත් කරවමින් සනියා හුසේන් 2005 අපේ‍්‍රල් 20 වනදා මිය ගියා. එවිට ඇගේ වයස 51යි. ඇගේ වියෝවෙන් පසු ලොව වටා මිතුරන්ට ඊමේල් පණිවුඩයක් යවමින් ලූවිස් ඇසුවේ: “සනියා මැරුණේ ඇදුම නිසා ද? වාහන තදබදය නිසා ද?”

මේ ප‍්‍රශ්නයට උත්තරය කුමක් වූවත්, ශ්වසන රෝගාබාධ නිසා මෙන්ම නාගරික වාහන තදබදය නිසාත් අකාලයේ මිය යන මිනිසුන් සංඛ්‍යාව වසරක් පාසා ඉහළ යන බව සංඛ්‍යා ලේඛනවලින් ඔප්පු වනවා.

සනියා හුසේන්ගේ අවාසනාවන්ත ඉරණම අද හෝ හෙට දිනෙක අප බොහෝ දෙනකුටත් අත් විය හැකියි. ඇදුම රෝගයෙන් විටින් විට පීඩා විදින්නකු ලෙස මේ ප‍්‍රශ්නයට මා පෞද්ගලිකව ම මුහුණ දෙනවා.

ඇදුම උත්සන්න වීමට කාලගුණික හා වෙනත් භෞතික සාධක ද යම් තරමකට හේතු වූවත් එයට බලපාන ප‍්‍රධාන සාධකය වාත දුෂණයයි. වාත දුෂණයට අති විශාල දායකත්වයක් සපයන්නේ වාහනවලින් පිටවන දුමාරය මිස (අපේ ඇතැම් පරිසරවේදීන් පැරණි දත්ත මත පදනම් වී කියන හැටියට) කර්මාන්ත ශාලා නොවෙයි.

මීට වසර 15කට හෝ දශකයකට හෝ පෙර නවදිල්ලිය, කත්මණ්ඩු වැනි දකුණු ආසියාතික අගනගර මහත් සේ වාත දුෂණයට ලක් වී තිබුණා. කැළඹුණු මහජනයාගේ බලපෑම් නිසා වාත දුෂණය අඩු කිරීමේ දිගු කාලීන ප‍්‍රතිපත්ති හා පියවර හදුන්වා දීමට ඒ නගරවල හා රටවල බලධාරීන් පෙළඹුණා.

දකුණු ආසියාවේ නාගරික වාත දුෂණයට එරෙහිව තීරණාත්මක පියවර ගැනීම අතින් පෙරමුණ ගත්තේ නවදිල්ලි නාගරික ප‍්‍රදේශයයි. මිලියන් 14කට වැඩි ජනතාවක් වාසය කරනල ලෝකයේ මහා නගර (mega cities) අතර වඩාත් සීඝ‍්‍රයෙන් විශාල වන නගරයක් ලෙස සැළකෙන දිල්ලියේ වාත දුෂණය බරපතල සෞඛ්‍ය ප‍්‍රශ්නයක් බවට පත් වූයේ 1990 දශකයේදී.

එයට හේතු සාධක අධ්‍යයනය කළ පරිසරය හා විද්‍යාව සඳහා වන කේන්‍ද්‍රය (Centre for Science and Environment, CSE) නම් පර්යේෂණායතනය කියා සිටියේ නගරයේ වාහන සංඛ්‍යාව බලහත්කාරයෙන් අඩු කරනවා වෙනුවට වාහනවල දහනය වන ඉන්ධන වඩා ප‍්‍රශස්ත කිරීමෙන් වාත දුෂණය පටන් ගන්නා තැනදී ම සීමා කර ගත හැකි බවයි. මේ අනුව සම්පිණ්ඩිත ස්වාභාවික වායුව (Compressed Natural Gas හෙවත් CNG) නම් ඉන්ධනයෙන් දිල්ලියේ බස් රථ හා ත‍්‍රීරෝද රථ ධාවනය කිරීම ඇරඹුණා. මෙය 1990 දශකය පුරා විද්වතුන්, පාරිසරික ක‍්‍රියාකාරිකයන්, රාජ්‍ය නිලධාරීන් හා ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සාමූහිකව ගත් උත්සාහයක ප‍්‍රතිඵලයයි.

ඊට අමතරව පොදු ප‍්‍රවාහන සේවා දියුණු කිරීමට විධිමත් පියවර හා ආයෝජන සිදු කෙරුණා. දිල්ලි නගරයේ උමං දුම්රිය සේවයක් හදුන්වා දීම හරහා වාහන තදබදය අඩු වීමට පටන් ගෙන තිබෙනවා. දිගු කාලීන දැක්මක්, ප‍්‍රතිපත්තිමය කැප වීමක් හා නිසි ආයෝජන තුළින් වාහන තදබදය මෙන් ම වාත දුෂණය ද පාලනය කර ගත හැකි බවට දිල්ලිය කදිම උදාහරණයක්.

වගකීමකින් යුතුව දත්ත රැස් කොට සාක්‍ෂි මත උද්ඝෝෂණ කිරීම හරහා දේශපාලකයන් හා රාජ්‍ය නිලධාරීන් ද පොදු උන්නතියට ඒකරාශී කර ගත හැකි බව ඉන්දියානු අත්දැකීම්වලින් මනාව පැහැදිලි වනවා.

ඉන්දියාවේ වාහන තදබදය, වාත දුෂණය හා අවිධිමත් නාගරික සංවර්ධනය අඩු කර ගැනීමේ අත්දැකීම් ශ‍්‍රී ලංකාවට අදාල කර ගන්නේ කෙසේද යන්න ගැන CSE ආයතනයේ මූලිකත්වයෙන් ජාතික මට්ටමේ වැඩමුළුවක් හා මාධ්‍යවේදීන් දැනුවත් කිරීමේ සැසිවාරයක් 2011 අපේ‍්‍රල් මාසයේ කොළඹදී පවත් වනු ලැබුවා.

එහිදී ඉන්දියානු පාරිසරික පර්යේෂකයන් පෙන්වා දුන් වැදගත් කරුණක් වූයේ මෙරට පොදු ප‍්‍රවාහන සේවාවලින් 90%ක් හා සමස්ත වාහන සංඛ්‍යාවෙන් 45%ක් ඉන්ධන ලෙස ඞීසල් යොදා ගන්නා බවයි. මෙරට භාවිතයට ගැනෙන සල්ෆර් (ගෙන්දගම්) ප‍්‍රමාණය අධික වූ ඞීසල් දහනයේ බරපතල සෞඛ්‍ය විපාක ලොව පුරා හදුනා ගෙන තිබෙනවා.

Diesel fumes are now increasingly seen as carcinogenic

ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය දැන් ඞීසල් දහන දුමාරය පිලිකාකාරයක් ලෙස සළකන බවත්, ඞීසල් නිසා ඇති වන වාත දුෂණය, පෙට‍්‍රල් වාහනවලට වඩා බෙහෙවින් වැඩි බවත් CSE ආයතන දත්ත සහිතව පෙන්වා දුන්නා. මෙරට වාත දුෂකයන් වන සල්ෆර් ඩයොක්සයිඞ් හා pm10 අංශුවලින් 96%ක් ම පිට වන්නේ ඞීසල් වාහනවලන්. මේ නිසා ඞීසල් ඉන්ධන පවිත‍්‍ර කර ගැනිම හා ඞීසල් වාහන එන්ජින් නඩත්තුව ගැන වැඩි අවධානයක් යොමු කළ යුතු බව දැන් පිළි ගැනෙනවා. වැඩි විස්තර සඳහා බලන්න http://tiny.cc/Gasp සහ http://tiny.cc/Gasp2

කොළඹ හා තදාසන්න ප‍්‍රදේශවල වාහන තදබදය හා වාත දුෂණය ගැන නිතර කථබහ කෙරුණත් ඒ ගැන දිගුකාලින විසදුම් සෙවීමට අපේ සාමූහික උත්සාහයන් සාර්ථක වී නහැ. වාහන පිටරටින් ගෙන්වීම ඉහළ ගොස් අපේ මාර්ග පද්ධතිය දැඩි ලෙස තදබදයට ලක් වීමෙන් පසු විසදුම් සෙවීමට දැන් අපට සිදු වී තිබෙනවා!

අපේ රටේ මහාමාර්ගවල වාහන ධාවන වේගයේ ජාතික සාමාන්‍යය පැයට කිමි 26ක් බවත්, කොළඹ දිස්ත‍්‍රික්කයේ එය පැයට කිමි 22ක් බවත් මොරටුව සරසවියේ ප‍්‍රවාහනය පිළිබඳ මහාචාර්ය අමල් කුමාරගේ කියනවා. එළඹෙන වසරවලදී මෙය පැයට කිමි 19 දක්වා අඩු විය හැකි බවත්, කොළඹ දිස්ත‍්‍රික්කයේ පැයට කිමි 15 විය හැකි බවත් ඔහු ප‍්‍රකේෂපනය කරනවා.

රටක වාහන තදබදය අඩුකිරිමට මහාමාර්ග පළල් කිරිම හෝ අළුතෙන් පාරවල් තැනීම සෑහෙන්නේ නැහැ. එයින් ලැබෙන සහනය තාවකාලිකයි. ඊට වඩා ක‍්‍රමානුකූලවත්, දිගුකාලීනවත් වාහන තදබදයට හා වාත දුෂණයට පිළියම් සොයා සාමූහිකව යොමු වීමේ බලවත් අවශ්‍යතාවය අද මතු වී තිබෙනවා.

සනියා හුසේන් වාර්තා චිත‍්‍රපටය නරඹන්න http://tiny.cc/SanFilm

සිවුමංසල කොලූගැටයා #59: වදකහ සුදියේ සිට ලෝක විනාශය දක්වා…

In this week’s Sunday column, published in Ravaya newspaper of 25 March 2012, I
return to take another critical look at the hype and hysteria surrounding the world ‘ending’ in December 2012.

Last week’s column elicited several reader responses online and offline. While many agreed with my rational reasoning, some were miffed by my puncturing their inflated obsession! A few challenged me to provide an assurance that there won’t be any major disasters in 2012 — we were NOT talking about random disasters, but a planetary scale one which qualifies as End of the World.

This week, we look at how certain environmentalists are linking global warming and 2012 world ending myth, adding to existing public confusion about climate change. I cite as an example of this green alarmism a highly distorted article Sinhala published by Practical Action Sri Lanka, a usually moderate and sensible development organisation. Its country director admits it was an ill-advised public outreach effort.

I also refer to a recent scientific analysis that probed whether highly destructive large-scale earthquakes in the past few years, in countries bordering the Pacific and Indian oceans, indicate an increased global risk of these deadly events. Its conclusion: there is no such evidence.

‘2012 ලෝක විනාශය’ ගැන ලෝක ව්‍යාප්ත මිථ්‍යාව විග‍්‍රහ කරමින් පසුගිය සතියේ මා ලියූ කොලමට ප‍්‍රතිචාර රැසක් ලැබුණා. එයින් බහුතරයක් මගේ විචාරශීලී ප‍්‍රවේශයත් සමග එකග වූ නමුත් ටික දෙනකු මට අභියෝග කළේ 2012දී කිසිදු ව්‍යසනයක් සිදු නොවන බවට සහතික විය හැකිදැයි විමසමින්.

අප කථා කළේ හැම වසරක ම ලොව තැනින් තැන සිදු වන ආපදා ගැන නොවෙයි. මුළු මහත් පෘථිවිය ම විනාශ වී යන, අඩු තරමින් මිහිපිට ජීවීන් හැම දෙනා ම හදිසි මරණයට පත් වන මට්ටමේ මහා විනාශයක් ගැනයි. එබන්දක් ඇති කිරිමට හැකි යයි ජනප‍්‍රිය විද්‍යා ප‍්‍රබන්ධ චිත‍්‍රපටවල යෝජිත සංසිද්ධීන්ගේ විය නොහැකියාව හෝ සම්භාවිතාවේ ඉතා අඩුවීමයි අප පැහැදිලි කළේ.

කොළම මගේ බ්ලොග් අඩවියේ පළ වූ පසු ඉන්ටර්නෙට් හරහා එය කියවන පාඨකයන් ඒ වටා සංවාදයක් ගොඩ නගමින් සිටිනවා. ඔවුන් අතරින් මුලින් අදහස් දැක් වූ ලිෂාන් පුවක්ඕවිට නම් පාඨකයා මතු කළ පැතිකඩ මීට පෙර මගේ අවධානයට ලක් වී තිබුණේ නැහැ: “මේ 2012 අනිසි බිය ගන මගේ මිතුරන් කිහිප දෙනෙකු ද බිය වී සිටිනවා. විවාහයට පත් වී දරුවන් ලබන්නට බිරිඳ කොතරම් කැමති වුවත් වෘත්තියෙන් අලෙවි විධායකයෙකු ලෙස සේවය කරන මා මිතුරා පවසා සිටින්නේ 2012 දෙසැ 22 පසුව ඒ ගැන කල්පනා කල යුතු බවත්, දැන් කල යුත්තේ මේ මහා විනාශයෙන් ගැලවීමට ක්‍රම සෙවීම බවත්!” http://tiny.cc/2012Boom

ලෝක විනාශය ගැන මහජනයා තුළ හට ගන්නා බිය අවස්ථාවාදී ලෙස තමන්ගේ අරමුණු සදහා හරවා ගන්නා නොයෙක් පුද්ගලයන් මෙන් ම කණ්ඩායම් ද සිටිනවා. මෙයින් වඩාත් සූක්‍ෂම හා සටකපට උත්සාහයන් අපට දැකිය හැක්කේ විවිධ ආගම්වලයි.

ඇතැම් අන්තවාදී ඇදහීම් (cults) මෙන් ම ප‍්‍රධාන පෙළේ ආගම් ද ලෝක විනාශය ගැන බියක් පතුරුවා තම අනුගාමික පිරිස වැඩි කරගන්නට උත්සාහ කරනවා. යම් දිනෙක ‘නියතව’ හට ගන්නා ලෝක විනාශයක් ගැන විස්තරාත්මක අනාවැකි කියා, ඇතැම් විට ඒවා විචිත‍්‍ර ලෙසින් සිතුවම්වලට නගා අනුගාමිකයන් බිය කරනවා. ඉන් පසු හීන්සීරුවේ ඔවුන්ට කියන්නේ තම ආගම තරයේ අදහන (එනම් පූජකයන් කියන දේ අවිචාරශීලීව කරන) අය පමණක් ආශ්චර්යමත් ලෙසින් බේරා ගනු ලබන බවයි! මුළු ලෝකය ම විනාශ වන විට ටික දෙනකු පමණක් දිවි ගලවා ගන්නේ කෙසේද? එය දන්නේ වරප‍්‍රසාදලාභී පූජකයන් කිහිප දෙනකු පමණයි.

ලෝක විනාශය සංකල්පයට මුවා වී බඩ වඩා ගන්නේ ආගම්වාදීන් පමණක් නොවෙයි. අද කාලයේ දේශපාලන ක‍්‍රියාකාරිකයන්, සමාජ ශෝධකයන් මෙන් ම පරිසරවේදීන් ද මේ අන්තගාමී ක‍්‍රමෝපායට නැඹුරු වී තිබෙනවා. අන් අය කෙසේ වෙතත් පරිසරවේදීන් ආවේගශීලීව හා අතිශයෝක්තියෙන් සන්නිවේදනය කිරීම මා අනුමත කරන්නේ නැහැ.

විවෘත ආර්ථික ක‍්‍රමයේ හා අදහස් ප‍්‍රකාශනයට නිදහස ඇති මේ ලෝකයේ, විවිධාකාර වෙළඳ ප‍්‍රචාර හෝ මතවාදයන් හෝ පැතිරවීමට ඉඩකඩ තිබෙනවා. මහජනයා මුලා කොට ඔවුන්ගෙන් මුදල් වංචා නොකරන තුරු, කැමති අය ස්වයංමුලාවකට පත් කිරීම නීති විරෝධී නැහැ. එහෙත් එය සදාචාර විරෝධීයි.

අතිශයෝක්තිය, සත්‍යය හා බොරුව මුසු කළ අර්ධ-ප‍්‍රබන්ධ ආදිය හරහා පෙරට එන්නේ අන්ධ භක්තිය හා අයාලේ දිවීමයි. බෙහෙත් තෙල් හා වාජීකරණ වෙළෙන්දන්ට වඩා වගකීමක් විද්වතුන්ගෙන් හා සමාජ ක‍්‍රියාකාරීන්ගෙන් අප බලාපොරොත්තු වනවා. එහෙත් අද ලෝකයේ මහා පාරිසරික ප‍්‍රශ්න හා අභියෝග ගැන ඇතැම් පරිසරවේදීන්ගේ ක‍්‍රියාකලාපය බලාගෙන ගියාම ආගම් ප‍්‍රචාරකවාදීන්ට දෙවැනි නැහැ.

දේශගුණ විපර්යාස උදාහරණයකට ගනිමු. මේ ප‍්‍රශ්නයට මුලල බලශක්ති ජනනය සඳහා පෙට්‍රෝලියම් හා ගල් අගුරු අධික ලෙස දහනය කිරීම නිසා වායුගෝලයේ කාබන්ඩයොක්සයිඞ් ප‍්‍රමාණය ඉහළ යාම හා ඒ මගින් හිරුගේ උණුසුම වැඩිපුර රඳවා ගැනීමයි. මිහිතලය රත් වීම නියත වශයෙන් ම සිදුවන බව විද්‍යාඥයන් අද පිළිගන්නවා. එය නිරීක්‍ෂණ රැසකින්ද සනාථ වෙනවා. එහෙත් මේ රත්වීමෙන් ඇති වන විපාක ගැන පූර්ණ අවබෝධයක් තවමත් නැහැ. අපට සිතා ගත හැකි ආකාරයට මෙන් ම නොසිතූ විරූ අන්දමින් ද මිහිතලය රත්වීම අපටත්, අනෙක් ජීවීන්ටත්, සමස්ත ග‍්‍රහලෝකයටත් බලපෑ හැකියි.

ආපදා උත්සන්න වීම, ආහාර හා ජල හිගයන් උග‍්‍රවීම මෙන් ම ඇතැම් පරිසර පද්ධති (උදා: කොරල්පර) සහමුලින් විනාශ වී යාම ද සිදු විය හැකියි. එහෙත් මේ විපාකවල කාල පරාසය හා සීඝ‍්‍රතාවය අප තවමත් හරිහැටි දන්නේ නැහැ. ලොව පුරා විද්‍යාඥයන් පර්යේෂණ කරමින් කරමින්, පරිගණක ආකෘති අධ්‍යයනය කරමින් වෙර දරන්නේ කෙමෙන් උණුසුම් වන ලෝකයක ගති සොබා තේරුම් ගන්නටයි.

මේ අතරට කඩා පනින සමහර පරිසරවේදීන් කියන්නෙ දැනටමත් අප ප‍්‍රමාද වැඩි බවයි. මොනවා කළත් – නොකළත් අප හැමදෙනාගේ ඉරණම දැනටමත් තීන්දු වී හමාර බවයි. සමහර පරිසරවේදීන් දැන් ලෝක විනාශ සංකල්පයත් එයට සම්බන්ධ කරනවා. මෙබදු අන්තගාමී මතයක එල්බ සිටින්නට ඔවුන්ට නිදහස ඇතත්, එබදු කථා කියමින් මහජනයා බියපත් කරන්නට ඉඩ දිය යුතු ද?

දේශගුණ විපර්යාස සුළු කොට තැකිය යුතු නැහැ. එහි කෙටි කාලීන හා දිගුකාලීන ප‍්‍රතිඵල භායානකයි. එහෙත් එය ලෝක විනාශයකට සම කිරීම පිළි ගත හැකි තර්කයක් නොවෙයි. ළිඳට වැටුණු මිනිසකු ළිං කටෙන් ගොඩ ආ යුතු සේ දේශගුණ විපර්යාසවලට තුඩු දුන් බලශක්ති ජනන ක‍්‍රමයන් හා සම්පත් පරිභෝජන රටා වෙනස් කර ගෙන ඒ මහා ප‍්‍රශ්නයෙඅපන් ටිකෙන් ටික අත්මිදිය හැකි ක‍්‍රම විද්වතුන් සොයමින් සිටිනවා.

අවාසනාවකට ලොව පිළිගත් විද්වත් ආයතන පවා ඇතැම් විට අතිශයෝකිතියට හා ආවේගයන්ට නතු වනවා. විකල්ප සංවර්ධනයක් සඳහා අවංකව ම කැපවුණුල ප‍්‍රැක්ටිකල් ඇක්ෂන් (Practical Action) නම් ලෝක ව්‍යාප්ත සංවිධානයක් තිබෙනවා. ‘පුංචි නම් ලස්සනයි’ (Small is Beautiful) පොත ලියූ ජර්මන් ආර්ථික විද්‍යාඥ අර්න්ස්ට් ෂූමාකර් පිහිට වූ මේ ආයතනයේ ශ්‍රී ලංකා කාර්යාලය 2008දී නිකුත් කළ “ජන තාක්‍ෂණ පුවත්” නම් සිංහල වාරිකය (2 වෙලූම, 3 කලාපය) දැක මා කම්පාවට පත් වුණා.

Jana Thakshana Puwath 2008 Vol 2 No 3 - p13
දේශගුණ විපර්යාස ගැන තොරතුරු රැුගත් මේ සගරාවේ විග‍්‍රහයන් බොහෝ ආවේගශීලීයි. පාඨකයන් බියපත් කරවන වදන් හරඹයක් ඔවුන් කරනවා. 2012දී ලෝක විනාශය මැයෙන් 13 පිටුවේ මෙසෙ කියනවා:

“2012 වසරේදී ලෝක විනාශය සිදු ව බව අද්විතීය මානව සංස්කෘතියක් ලෙස සැලකෙන මායාවරුන්ගේ දින දර්ශනයේ සහ අදින් සියවස් දහතුනකට පෙර විසූ පාකල් වෝලටන් නැමැති මහ පඩිවරයා විසින් පළ කරන ලද අනාවැකිවල සඳහන් වේ. මිනිසුන් පාපයේ නියැලෙන විට ලෝක විනාශය සිදුවෙන බව ඇතැම් ආගමික ශාස්තෘවරුන්ගේ ඉගැන්විමයි. වර්තමානයේදී ලෝකයේ දැවෙන ගැටලූවලින් එකක් බවට පත් වී ඇත්තේ දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑමෙන් සිදුවන දරුණු ස්වභාවික අපදා හේතුවෙන් මානවයාගේ පැවැත්ම අවිනිශ්චිත වීමයි. සුනාමි ව්‍යසන, සුළි කුණාටු හා වෙනත් ස්වභාවික ආපදා හේතුවෙන් ලෝකයේ විවිධ ප‍්‍රදේශවල ස්ථාපනය වුණු මානව ජනාවාස සහමුලින්ම විනාශයට පත් වුණු බව නිතර නිතර වාර්තා වේ. මේ ලෝක විනාශය අතළග බවට ඉගි කරන අනතුරු ඇගවීම්ද? මිනිසුන් විසින් මහපොළොවට සහ පරිසරයට කරන ලද වධ බන්ධන හේතුවෙන් මානව සංහතිය මිහිතලයෙන් වඳ වී යයි ද?”

මේ ත‍්‍රාසජනක ප‍්‍රබන්ධයක පිටපතක් ද? මෙබදු සන්නිවේදන කරන්නට වගකිවයුතු ආයතන ඉඩ දෙන්නේ ඇයි?

ප‍්‍රැක්ටිකල් ඇක්ෂන් ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යක්‍ෂවරිය වන ආචාර්ය විශාඛා හැදැල්ලගේ වෙතින් මා මේ ගැන විමසුවා. මනා සංස්කරණ අධීක්‍ෂණයකින් තොරව ජන සමාජයට ගිය මේ ප‍්‍රකාශනය පිළිබඳ මගේ විවේචනය ඇය පිළි ගත්තා. මෙය සිය ආයතනයේ නිල ස්ථාවරය නොවන බවත්, එය ලියූ නිදහස් ලේඛකයාගේ තනි අදහසක් බවත් ඇය කියනවා. (මේ ආයතනය පරිසර සංවිධානයක් ද නොවේ.)

ලෝක විනාශය හා දේශගුණ විපර්යාස එකට මිශ‍්‍ර කිරීම හැරුණු විට විද්‍යාත්මකව වැරදි තවත් කරුණු එම ප‍්‍රකාශනයේ තිබෙනවා. සැබෑ තත්ත්වය හතර පස් ගුණයකින් වැඩිකොට පැවසීම හා ලිවීම අපේ පරිසරවේදීන් අතර සුලභ පුරුද්දක්. ඇත්ත ඇති සැටියෙන් කීමට හා නොදන්නා දේ එසේ පිළිගැනීමට ඔවුන් මැලි ඇයි?

අභව්‍ය දේ ගැන අතිශයෝක්ති ගොතා මිනිසුන් බියපත් කර තමන්ගේ ඇදහිලිවලට ඇද ගන්නට තැත් කරන විවිධ ආගම්වාදීන් සහ මෙබදු පරිසරවේදීන් අතර එතරම් වෙනසක් නැහැ.මේ දෙපිරිසේ ම විශ්වසනීයත්වය පලූදු වී ඇති බව පැහැදිලියි. ඇරත් 2012 ලෝක විනාශය ඔවුන් කියන පරිදි සිදු නොවූ විට ඔවුන් යළිත් සමාජයට මුහුණ දෙන්නේ කෙසේ ද?

මින් පෙර නොවූ වීරූ අසාමාන්‍ය ගණයේ භූචලන ලෝකයේ සිදු වෙමින් පවතිනවා ද? නැතිනම් අද ඒ ගැන ජනමාධ්‍යවලින් කැරෙන වාර්තාකරණය තීව‍්‍ර වී ඇත් ද? ලෝකයේ ප‍්‍රමුඛ පෙළේ භූවිද්‍යාඥයන් කියන්නේ මිහිතලය උණුසුම් වීමෙන් පොළව මතුපිට යම් විපර්යාස සීඝ‍්‍ර වී ඇතත් පෘථිවි අභ්‍යන්තරයේ එබදු ප‍්‍රවණතාවක් තවමත් දැකිය නොහැකි බවයි.

එසේ නම් 2001-2011 කාලය තුළ ප‍්‍රබල භූමිකම්පා ගණනාවක් චීනය, චිලී, ජපානය හා ඉන්දුනීසියාව වැනි රටවලින් වාර්තා වූයේ ඇයි? 1900 සිට 2010 දක්වා භූකම්පන මානයේ අංක 7ට වඩා ඉහළින් සිදු වූ සියළු ම භූ චලනයන් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කළ අමෙරිකාවේ විද්‍යාඥ දෙපළක් 2011 අගදී කියා සිටියේ භූමිකම්පාවල ප‍්‍රබලත්වයේ උත්සන්න වීමක් සංඛ්‍යාත්මකව නොදකින බවයි.

අමෙරිකාවේ ස්ක‍්‍රිප්ස් සාගර විද්‍යා පර්යේෂණායතනයේ භූවිද්‍යාඥ පීටර් ෂියරර් හා කැලිෆෝනියා විශ්වවිද්‍යාලයේ (බර්ක්ලි) ෆිලිප් ස්ටාක් සිය විශ්ලේෂණය 2011 දෙසැම්බර් 19දා එරට විද්‍යා ඇකඩමියේ වෙබ් අඩවිය හරහා ප‍්‍රකාශයට පත් කළා. වසර 110ක භූමිකම්පා දත්ත පදනම් කර ගෙන නම් පෘථිවි අභ්‍යන්තරයේ ප‍්‍රචන්ඩත්වයේ වැඩිවීමක් දැකිය නොහැකි බවත්, එබන්දක් ගැන හරි හැටි කීමට ඊටත් වැඩි කාල පරාසයක දත්ත විමසා බැලිය යුතු බවත් ඔවුන් කියනවා. ඔවුන්ගේ අවසන් නිගමනය නම් මෑත වසරවල අත්දුටු මහා පරිමානයේ භූමිකම්පා එසේ කෙටි කලක් තුළ ඇති වීම හුදෙක් අහඹු සිදුවීමක් මිස පෘථිවි අභ්‍යන්තරයේ විපර්යාසයක ඉගියක් නොවන බවයි. http://tiny.cc/MegaQ

සිදු වන්නට හැකියාව ඉතා අඩු, වඩාත් ම බිහිසුණු සිදුවීම් ගැන මේ තරම් කලබලවීමක් හා භිතියක් ඇති කර ගන්නට අපේ ඇත්තන් නැඹුරු වන්නේ ඇයි? ස්වයංමුලාව හා ස්වයංභීතිය ඒ තරමට අපේ තනි හා සාමුහික චින්තනයට සමීප වෙලාද?

1955 ජුනි 20 වනදා අපේ දිවයිනට අවසාන වරට පූර්ණ සූර්යග‍්‍රහණයක් දිස් වූ අවස්ථාවේ ලස්සන වන්නට යයි සිතා ගෙන වදකහ බී රෝහල් ගත වූ කථාව අප අසා තිබෙනවා. අදට වඩා අධ්‍යාපන මට්ටම් අඩු වූ එවකට එබන්දකට හසු වූවත්, තොරතුරු සමාජයේ ඇලී ගැලී වාසය කරන වත්මන් ලාංකිකයන් 2012 ලෝක විනාශය ගැන මෙතරම් දැඩිව අදහන්නේ ඇයි? විචාරශීලිව හා තුලනාත්මකව යමක් විග‍්‍රහ කිරීමේ හැකියාව ඒ තරමට අප සමාජයේ මොට වී ගිහින් ද?

Robert Paul Lamb (1952 – 2012): The Earth’s Reporter

Robert Paul Lamb (1952 – 2012) - The Earth's Reporter

I wrote a brief blog post about the death of my colleague, mentor and one time boss Robert Lamb. His funeral is being held in London today. Here are a few more reflective thoughts about the larger implications of his work and legacy. Caution: this is not objective journalism.

Robert Paul Lamb (1952 – 2012): The Earth’s Reporter

Robert Paul Lamb (1952 – 2012) was a planetary scale story teller. He used simple words and well chosen moving images to show us how we are abusing the only habitable planet we have.

He excelled in the world’s most pervasive mass medium, television. He effectively turned the small screen into a ‘mirror’ that showed how humans are constantly living beyond our natural means…as if we have spare planets in store.

For nearly three decades, Robert Lamb reported about the Earth to people all over the Earth. He ‘zoomed in’ to far corners of the planet to get a closer look at what was going on. He regularly ‘zoomed out’ for the bigger picture. All his life he probed why, as the Brundtland Commission had memorably noted in its 1987 report, “The Earth is one but the world is not”.

In this quest, he interviewed some of the finest minds and most passionate activists on what needs to be done, and how to do it. He also showcased the work of researchers, innovators and entrepreneurs trying out solutions to our many problems of resource and energy use. He always cheered these pathfinders who are our best hopes in overcoming the current ecological and economic quagmires.

Robert’s work was not easily pigeonholeable, which confused many. He wasn’t making wildlife or natural history films, although he sometimes touched on the subject from a human interaction angle. Perhaps the best summing up of his line of work was given by Mahatma Gandhi, who, when asked for his views on Indian wildlife decades ago, replied: “Wildlife is decreasing in the jungles — but it is increasing in the towns!”

If this isn't wildlife, what is?
Robert documented life going wild with far-reaching consequences. In the spectrum of factual TV programme production, he occupied a niche best described as scientifically based environmental films: those that explore the crushing ‘ecological footprint’ modern humans are having on the rest of Nature and ecosystems.

Robert was a journalist first and last. Although he later straddled the worlds of media and development, his outlook was firmly rooted in journalism where he started his career. He had a firm grasp of scientific, economic and political realities that shaped international development.

From 1984 to 2002, he was founder director of the UK-based media charity Television Trust for the Environment (TVE) from 1984 to 2002. TVE was set up to harness the potential of television and video to raise environmental awareness and catalyse sustainable development debates in the developing world.

Heading TVE for nearly two decades, Robert commissioned, produced or co-produced dozens of documentaries on a broad range of issues and topics.

Some were straightforward ones that ‘connected the dots’ for intelligent viewers. Others investigated complex — often contentious — causes and effects of environmental degradation or social exclusion.

These efforts dovetailed on-going discussions at the time on sustainable development. The Brundtland Commission had just defined it as a pattern of economic growth that “meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs.”

Easier said than done in a world where many families could barely afford to think beyond their next meal while most governments chose not to see beyond the next election. Next generation thinking was rare then, as it is now. Only mavericks dare walk that path.

Besides, what exactly did that ideal mean for a subsistence farmer in Africa or a small entrepreneur in Asia? Did this long term view figure at all when politicians or bureaucrats struggled to balance their national budget or negotiate better terms of trade? How and where did women and children figure in these considerations?

Robert and his team followed the lofty intellectual debates and also tracked progress on the growing number of international treaties on specific environmental matters. They captured the essence of these through compelling moving image creations.

In doing so, this small band of individuals changed forever how environment was covered on TV. As he recalled in UNEP’s Our Planet magazine in 2000, “In the mid-1980s barely anyone had heard about the ozone layer or global warming. Natural history programming brought the wonders of plant and animal diversity into our living rooms but glossed over the complex causes of extinction.”

Robert was swimming against not one but several currents. As he wrote years later: “Television does not cope well with explaining the grey areas. Or rather it could — but the received wisdom is that it makes the viewer reach for the remote channel changer. Television prefers the black and white; the good guys versus the bad.”

He accomplished this through what I call the ‘triple-S formula’: mixing the right proportions of good Science and engaging Stories, told in Simple (but not simplistic) language.

He demystified jargon-ridden science and procedure-laden intergovernmental negotiations without losing their complexity or nuances. This is what public communication of science is all about.

We can only hope he isn’t our average TV viewer...but are we sure?
Always look for what’s New, True and Interesting (the NTI Test), he used to tell us who followed the trail he blazed. All our efforts ultimately hinged on how we appealed to the viewer – and she held that all-powerful remote controller in hand!

Robert’s overarching advice: never underestimate your audience’s intelligence — or overestimate its interest levels.

“If we don’t engage our audiences in the first 60 to 90 seconds, they are gone,” Robert often told his producers. “Hook them – and make it worth their while to do so!”

Most people don’t carry good memories of school. When they sit down to watch TV – usually at the end of a long day – they just want something light and pleasant, and preferably not reminded of school…

Pervasive as TV was, the medium wasn’t a substitute for reading or a classroom. At best, we could only flag the highlights of an issue, and whet the appetite for viewers to go after more.

Sympathetic as he was to issues and concerns of the developing world, Robert applied the same rigorous editorial criteria on film makers based in the global South. He pointed out the latter’s sweeping generalizations, condescending elitist language or incoherent story telling. Some walked away grumbling, but realized years later that he was right…

Robert’s fast pace and no-nonsense demeanour probably won him as many admirers as detractors. Producers dreaded his piercing questions about evidence and coherence. Over time, staff got used to his sharp text editing, usually done with a thick-tipped pen.

He was most assertive in (video) edit rooms, where I have seen him in action only on a few occasions. While TV productions involve team work, editorial decisions have to be centralised. You can’t make films by committee. As series editor or executive editor, he was the master of all he surveyed. Conversely, he stood by his producers who’d done their homework.

Robert Paul Lamb (1952 – 2012): Made inconvenient truths simple, engaging and credible…

Robert Lamb (1952 – 2012)

A few days ago, I was deeply saddened to hear the news that my mentor and colleague Robert Lamb is no more. He lost his battle with cancer on 13 Feb 2012. He was 59.

Robert will be greatly missed. He was a visionary mentor and a strong supporter of our ideal of Asians telling their own stories using TV, video and web. This was what he set up TVE Asia Pacific (TVEAP) to do, back in 1996.

I was still in shock and grief when I wrote TVEAP’s official tribute, and a short statement of condolences. But Robert would have expected nothing less. The show must go on, he used to say, and getting the record right is very important.

Our statement opens: “Robert Lamb knew the power of moving images. For over three decades, he used them effectively to move people all over the world to reflect on how their daily actions impact their local environment and the planet.”

We also note how “Robert was very well informed, highly analytical yet kept an open mind for fresh angles and new perspectives. He inspired us without imposing his own views.”

Robert was an Englishman by birth, globalist in outlook and a planetary scale thinker and story teller. Unlike some activists and journalists, Robert practised Gandhi’s timeless advice: “Be the change you wish to see in the world”.

This is why I added this line to our statement: “He walked his talk, practising in personal life what he advocated in his films. If he breathed heavily in the edit room, he trod softly on the Earth.”

And that, more than any of his professional accomplishments in print, on TV and online, is how I shall always remember Robert Paul Lamb, on whose broad shoulders I continue to stand.

Read TVEAP’s full tribute — followed by many reader comments from people all over the world who knew, admired or worked with Robert Paul Lamb: Robert Lamb (1952 – 2012): TVEAP salutes its co-founder: a globalist, journalist and film maker

සිවුමංසල කොලූගැටයා #37: අලි-මිනිස් සංහිදියාවේ අළුත් පිටුවක්

This is my latest Sinhala column published in Ravaya newspaper on 23 October 2011, which is about human-elephant interactions in Sri Lanka, which has the highest density of Asian elephants in the world. I have covered much of the same ground in English in another recent essay, Chandani: Riding a Jumbo Where No Woman Has Gone Before…


ඔක්තෝබර් මුල සතියේ කොළඹින් ඇරඹුණු, ගාල්ල මහනුවර හා යාපනය නගරවලට ද යන්නට නියමිත යුරෝපීය චිත්‍රපට උළෙලේ ප්‍රදර්ශනය කළ එක් චිත්‍රපටයකට මගේ විශේෂ අවධානය යොමු වුණා. ජර්මන් චිත්‍රපට කණ්ඩායමක් ලංකාවේ රූපගත කොට 2010දී නිර්මාණය කළ එය, Chandani: The Daughter of the Elephant Whisperer නම් වාර්තා චිත්‍රපටයක්. සිංහලෙන් ‘චාන්දනී – ඇත්ගොව්වාගේ දියණිය’ සේ අරුත් දිය හැකියි. අපේ රටේ ඈත අතීතයට දිව යන අලි – මිනිස් සබදතාවන්ගේ අළුත් පැතිකඩක්, කථාවක ස්වරූපයෙන් කියන නිර්මාණයක් හැටියට මේ චිත්‍රපටය මා දකිනවා.

අලි ඇතුන් ගැන චිත්‍රපට නිපදවන්නට සිනමාවේ මෙන් ම ටෙලිවිෂන් කර්මාන්තයේත් බොහෝ දෙනා කැමතියි. ගොඩබිම වෙසෙන විශාල ම ජීවීන් හැටියටත්, සමාජශීලි හා බුද්ධිමත් සත්ත්ව විශේෂයක් හැටියටත්, අලි ඇතුන්ගේ සුවිශේෂ බවක් තිඛෙනවා. බටහිර චිත්‍රපට කණ්ඩායම් වැඩි අවධානයක් යොමු කරන්නේ අප්‍රිකානු අලියාටයි. ආසියානු අලි ඇතුන් ගැන චිත්‍රපට රූපගත කරන්නට වුවත් ඔවුන් තෝරා ගන්නේ ලංකාවට වඩා ඉන්දියාව, තායිලන්තය වැනි රටවල්. මා මීට පෙර වතාවක (2011 මාර්තු 13) පෙන්වා දුන් පරිදි සොබාදහම ගැන චිත්‍රපට නිපදවන විදේශීය කණ්ඩායම් මෙරටට ඇද ගන්නට අප තවමත් එතරම් උත්සාහයක් ගන්නේ නැහැ. ඉදහිට හෝ මෙහි එන විදෙස් චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයන්ට හසු කර ගන්නට හැකි විසිතුරු සැබෑ කථා විශාල ප්‍රමාණයක් අප සතුව තිඛෙනවා. චාන්දනී චිත්‍රපටය එයට තවත් උදාහරණයක්.

මේ චිත්‍රපටය වනජීවීන් හෝ පරිසරය හෝ ගැන කථාවක් නොවෙයි. එය අවධානය යොමු කරන්නේ හීලෑ අලි ඇතුන් හා මිනිසුන් අතර සබදතාවයටයි. වාර්තා චිත්‍රපටයකට වඩා නාට්‍යමය හා රියැලිටි ස්වරූපයෙන් නිර්මිත මෙහි මිනිස් ‘චරිත’ තුනක් හමුවනවා.

කථා නායිකාව 16 හැවිරිදි චාන්දනී රේණුකා රත්නායක. ඇය පින්නවෙල අලි අනාථාගාරයේ ප්‍රධාන ඇත්ගොව්වා වන සුමනබණ්ඩාගේ දෙටු දියුණිය. සිට පිය පරම්පරාවේ සාම්ප්‍රදායිකව කර ගෙන ආ අලි ඇතුන් හීලෑ කර රැක බලා ගැනීමේ කාරියට අත තබන්නට ඇයට ලොකු ඕනෑකමක් තිඛෙනවා. පවුලේ පිරිමි දරුවකු නැති පසුබිම තුළ සුමනබණ්ඩා එයට එක`ග වී පරම්පරාගත දැනුම හා ශිල්පක්‍රම ටිකෙන් ටික චාන්දනීට උගන් වනවා. මේ සදහා කණ්ඩුල නම් අලි පැටවකු සොයා ගෙන එන ඔහු කණ්ඩුලගේ වගකීම් සමුදාය ක්‍රම ක්‍රමයෙන් චාන්දනීට පවරනවා.

ලංකාවේ අලි ඇතුන් පිළිබදව 1995දී පොතක් ලියූ ජයන්ත ජයවර්ධන කියන හැටියට අලින් හීලෑ කිරීමේ වසර තුන් දහසකට වඩා පැරණි සම්ප්‍රදායක් අපට තිඛෙනවා. වනගත අලින් අල්ලා, මෙල්ල කොට පුහුණු කළ හැකි වූවත් බල්ලන්, පූසන් වැනි ගෘහස්ත සතුන්ගේ මට්ටමට අලින් හීලෑ නොවන බවත් ඔහු කියනවා.

“ර්‍ගොඩබිම වෙසෙන දැවැන්ත ම සත්ත්වයා වන අලියාට විශාල ශරීර ශක්තියක් තිඛෙන නිසා ඔවුන් හැසිරවීම ප්‍රවේශමෙන්, සීරුවෙන් කළ යුක්තක්. අලි පුහුණුවට ආවේනික වූ වචන දුසිමක් පමණ යොදාගෙන මේ දැවැන්තයන්ට අණ දීමේ කලාවක් අපේ ඇත්ගොව්වන්ට තිඛෙනවා. එහිදී ඇත්ගොව්වා සහ අලියා අතර ඇතිවන සබදතාවය ඉතා වැදගත්.”

එම සම්ප්‍රදාය පිළිබද ඉගි කිහිපයක් අප චාන්දනී චිත්‍රපටයේ දකිනවා. අලි හසුරු වන බස් වහර, අලියාගේ සිරුරේ මර්මස්ථාන හා අලින්ගේ ලෙඩට දුකට ප්‍රතිකාර කිරීමට කැප වූ දේශීය සත්ත්ව වෙදකම් ආදීය එයට ඇතුළත්. අලි පුහුණු කිරීම හා මෙහෙයවීම ක්‍රමවේදයන් ගණනාවක සංකලනයක්. එයට දැනුම, ශික‍ෂණය, කැපවීම යන සියල්ල අවශ්‍යයි. චාන්දනීට මේ අභියෝග ජය ගත හැකිද යන්න පිරිමි ඇත්ගොව්වන්ට මෙන් ම ඇගේ අසල්වාසීන්ට ද ප්‍රශ්නයක්. කථාව දිග හැරෙන්නේ එයට චාන්දනී හා ඇගේ පියා ඉවසිලිවන්තව හා අධිෂ්ඨානයෙන් මුහුණ දෙන ආකාරය ගැනයි.

මෙහි දී චාන්දනීගේ මග පෙන්වීමට වනජීවී ෙක‍ෂත්‍ර නිලධාරියකු වන මොහමඩ් රහීම් ඉදිරිපත් වනවා. මොහොමඩ් සමග උඩවලවේ ජාතික වනෝද්‍යානය හා ඒ අවට ගම්මානවල සංචාරය කරන චාන්දනී, වනගත අලි ඇතුන් මුහුණ දෙන ඉඩකඩ, ආහාර හා ජලය පිළිබද දැවෙන ප්‍රශ්න දැක ගන්නවා.

තදබද වූ මේ දූපතේ, සීමිත බිම් ප්‍රමාණයක් සදහා මිනිසුන් හා අලින් අතර පවතින නිරතුරු අරගලයෙන් වසරක් පාසා අලි 150ක් පමණත්, මිනිසුන් 50 දෙනකු පමණත් මිය යනවා. මේ අලි-මිනිස් ගැටුමට ඓතිහාසික, සාමාජයීය හා ආර්ථීක සාධක ගණනාවක් ඇතත් ඒවා විග්‍රහ කිරීමට මේ චිත්‍රපටය උත්සාහ කරන්නේ නැහැ. එබදු දැඩි අර්බුදයක් පසුබිමේ ඇති බව ප්‍රේක‍ෂකයාට සිහිපත් කළත් එයට සරල පැලැස්තර විසදුම් ඉදිරිපත් කරන්නේත් නැහැ.

මේ චිත්‍රපටයේ මා දකින එක් ගුණයක් නම් මිනිසුන්ට වඩා අලි ඇතුන්ගේ ජීවිත වටිනා බව තර්ක කරන අන්තවාදී පරිසරවේදීන්ට එහි කිසිදු තැනක් නොදීමයි. ඒ වෙනුවට මිනිස් සමාජයට පිවිස යම් තරමකට හීලෑ බවක් ලැබූ අලි ඇතුන් සමග සානුකම්පිකව ගනුදෙනු කරන මානවයන් ද ලක් සමාජයේ සිටින බව මේ චිත්‍රපටය හීන්සීරුවේ ලෝකයට කියනවා. අවිහිංසාවාදය හා සාංස්කෘතික සාරධර්ම ගැන දේශනා කිරීමකින් තොරව එය ප්‍රායෝගිකව මේ දූපතේ සිදු වන හැටි රූපානුසාරයෙන් හා කථානුසාරයෙන් පෙන්වා දෙනවා.

අලින් හා මිනිසුන් අතර මිතුදම වෘතාන්ත චිත්‍රපට ගණනාවක ම තේමාව ලෙස මින් පෙරත් යොදා ගෙන තිඛෙනවා. සිනමාවේ මුල් යුගයේ උදාහරණයක් නම් 1937දී නිර්මාණය වූ Elephant Boy රුඩ්යාඩ් කිප්ලිංගේ ඔදදප්ස කථාව පදනම් කරගෙන තැනූ ඒ චිත්‍රපටයෙන් කියවුණේ කැලයේ අලින් සමග මිතුරු වන දරුවකු ගැනයි. හීලෑ කළ අලි ඇතුන් හා දරුවන් ගැනත් සිනමා සිත්තම් බිහි වී තිඛෙනවා. ජපන් ජාතික චිත්‍රපට අධ්‍යක‍ෂක ෂුන්සාකු කවාකේ 2005දී නිර්මාණය කළ Hoshi ni natta shonen (Shining Boy and Little Randy) චිත්‍රපටයෙන් කියැවුණේ ඇත්ගොව්වකු වීමේ ආශාවෙන් තායිලන්තයට ගිය ජපන් දරුවකුගේ සැබෑ කථාවයි.

බොහෝ විට මෙබදු චිත්‍රපටවල ප්‍රධාන මිනිස් චරිතය වන්නේ පිරිමි ළමයෙක්. චාන්දනී වැනි දැරියක් මෙබදු කාරියකට ඉදිරිපත් වීම සැබෑ ලෝකයේ කොතැනක වූවත් අසාමාන්‍ය වීම මෙයට හේතුව විය හැකියි. ඉතිහාසය පුරා ම පිරිමින් පමණක් සිදු කළ වගකීමක් කාන්තාවකට පැවරීම හරහා සුමනබණ්ඩා සියුම් සමාජ විප්ලවයකටත් දායක වනවා. එහෙත් චාන්දනී චිත්‍රපටයේ අරමුණ එබදු මහා පණිවුඩ සන්නිවේදනය නොවෙයි. එය දැරියක හා අලි පැටවකු අතර ඇතිවන මිතුරුකම වටා ගෙතුණු විසිතුරු කථාන්තරයක්.

ලංකාවේ අලි ඇතුන් කණ්ඩායම් දෙකකට ඛෙදිය හැකියි. වනගත (වල්) අලි හා හීලෑ කළ අලි හැටියට. 2011 අගෝස්තුවේ පැවැත්වූ මුල් ම අලි ඇත් සංගණනයෙන් සොයා ගත්තේ වනගත අලි ඇතුන් 7,339ක් මෙරට සිටින බවයි. (රක‍ෂිත ප්‍රදේශවල හෝ ඒවා ආසන්නයේ 5,879කුත් අනෙකුත් ප්‍රදේශවල තවත් 1,500කුත් වශයෙන්.) ඇතැම් පරිසරවේදීන් මේ සංගණනයේ ක්‍රමවේදය විවේචනය කළා. එහෙත් පරිපූර්ණ දත්තවලට වඩා කුමන හෝ දත්ත සමුදායක් ලබාගැනීම හරහා අලි සංරක‍ෂණයට රුකුලක් ලැඛෙන බව සිතිය හැකියි.

අපේ රටේ හීලෑ අලි ඇතුන් සිය ගණනක් ද සිටිනවා. එමෙන්ම මේ දෙකොටසට අතරමැදි සංක්‍රමනීය තත්ත්වයේ අලි ඇතුන් ද සිටිනවා. ස්වාභාවික පරිසරයේ විවිධ හේතු නිසා මවු සෙනෙහස අහිමි වූ ලාබාල අලි පැටවුන්ට රැකවරණය දෙමින් ඔවුන් ලොකු මහත් කිරීමට පින්නවෙල අලි අනාථාගාරය ඇරඹුවේ 1975දී. මේ වන විට සියයකට ආසන්න අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාවක් එහි නේවාසිකව සිටිනවා. දෙස් විදෙස් සංචාරකයන් අතර ජනප්‍රිය ආකර්ශනයක් බවට පත්ව ඇති මේ අනාථාගාරයේ, පශ= වෛද්‍යවරුන් හා සත්ත්ව විද්‍යාඥයන්ගේ අනුදැනුම ඇතිව අලි ඇතුන් බෝ කිරීමේ වැඩපිළිවෙලක් ද 1982 සිට ක්‍රියාත්මක වනවා. මීට අමතරව උඩවලවේ වනෝද්‍යානයට බද්ධිතව ඇත් අතුරු සෙවන නම් තවත් තැනක් ද පිහිටුවා තිඛෙනවා.

ලංකාවේ වෘතාන්ත චිත්‍රපටයක් නිපදවීමට සාමාන්‍යයෙන් යොද වන තරමේ මුදල් හා තාක‍ෂණික ආයෝජනයක් මේ වාර්තා චිත්‍රපටයට වැය කරන්නට ඇතැයි අනුමාන කළ හැකියි. එහෙත් මේ ආයෝජනයේ උපරිම ඵල නෙළා ගන්නට එහි සංස්කරණය (editing) මීට වඩා කල්පනාකාරී හා නිර්දය ලෙස සිදු කළා නම් හැකි වන බව චිත්‍රපට මාධ්‍යයේ ශිල්පීය ක්‍රම දත් මගේ ඇතැම් මිතුරන්ගේ අදහසයි.

ආසියානු අලි ඇතුන් වනගතව හමුවන රටවල් අතරින් වැඩි ම අලි ඝනත්වය (highest Asian elephant density) ඇත්තේ ලංකාවේයි. මේ දූපතේ බිම් හා සොබා සම්පත්, මිලියන් 20කට වැඩි ජන සංඛ්‍යාවක් හා හත් දහසකට අධික අලි ඇතුන් ගණනක් අතර තුලනය කර ගන්නේ කෙසේද යන්න අප මුහුණ දෙන ප්‍රබල සංරක‍ෂණ අභියෝගයක්. අලි ඇතුන් ගැන කථා කරන විට පරිසරවේදීන් බහුතරයක් ආවේගශීලී වනු දැකිය හැකියි. මෙරට ඉතිරිව ඇති වනාන්තර, තණබිම් හා විල්ලූ ප්‍රදේශවලට ස්වාභාවිකව දරා ගත හැකි අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාව කොපමණ ද? ඒ සංඛ්‍යාව ඉක්මවා අලි ගහණයක් ඇති බව විද්‍යාත්මකව සොයා ගතහොත් අතිරික්තය ගැන කුමක් කළ හැකි ද – කළ යුතු ද? වනගත අලින්ට සමාන්තරව හීලෑ අලින් මනා සේ රැක බලා ගැනීම ඔස්සේ අලින් වද වී යාමේ තර්ජනය පාලනය කළ හැකි ද? මේ සියල්ල සංකීර්ණ ප්‍රශ්නයි.

ඒවාට පිළිතුරු සොයන්නට විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයන් මෙන් ම අපේ සාරධර්ම ද යොදා ගත හැකියි. විසදුම් සොයා යන අතර අලි – මිනිස් සබදතාවයේ පැතිකඩ ගැන නිවැරදි, නිරවුල් සන්නිවේදනයක් දේශීයව මෙන් ම ජාත්‍යන්තරව ද කළ යුතුයි. ‘මිනී මරන අලි’ හා ‘අලි මරන මිනිසුන්’ ගැන සරල ත්‍රාසජනක වාර්තාවලින් ඔබ්බට යන තුලනාත්මක කථාබහකට අප යොමු විය යුතුයි. එමෙන් ම අලි – දිවි – වලසුන්ට සීමා නොවූ අතිශයින් විවිධ හා විචිත්‍ර ජීවි විශේෂ රාශියක් මේ දූපතේ අපත් සමග වෙසෙන බවත් අමතක නොකරන්න!

Chandani: Riding a Jumbo Where No Woman Has Gone Before…

Chandani Ratnayake with Kandula: She wants to become Sri Lanka's ambassador to elephants...

This film review has just appeared in The Nation newspaper, Sri Lanka, and can be accessed online at http://www.nation.lk/2011/10/16/eyefea6.htm

Years ago, I resolved not to watch any more documentaries about elephants – I have sat through far more than my fair share of them at film festivals across Asia and Europe. I have nothing against elephants; it’s just that most films about them are so predictably formulaic. Sooner or later, they all suggest: we greedy humans have robbed these giants of their jungles, and are now driving them to extinction.

While that is undeniable, the ground reality is a bit more nuanced. But few filmmakers or film commissioners want to go there. In any case, even the most balanced conservation film would still be trapped in an anthropocentric view of the human-elephant relationship: how differently might an elephant tell the same story?

Given these misgivings, I was pleasantly surprised by Arne Birkenstock’s new film, Chandani: The Daughter of the Elephant Whisperer (88 mins, 2010). He proves that it is always possible to find a refreshingly new way of telling a very old story.

The German film, shot entirely on location in Sri Lanka, centres around a young girl who loves elephants so much that she wants to spend the rest of her life tending to them. Sixteen-year-old Chandani Renuka Ratnayake is the eldest daughter Sumanabanda, the chief mahout at the elephant orphanage in Pinnawela. They hail from a family that has tamed and looked after elephants for generations. Lacking a son, he agrees to let Chandani train as a mahout.

There is only one small problem: Chandani is going where no Lankan woman has gone before. Other mahouts and the community doubt whether the eager young lass can rise to the many challenges involved in this hitherto male-only profession.

Sumanabanda brings home an elephant calf named Kandula, and assigns it to Chandani. Under the watchful eye of her father, Chandani does all the feeding, bathing and other chores. She has to divide her time between school and her boisterous charge. Soon, the two young ones bond with each other.

She also receives guidance from a wildlife ranger named Mohammed Raheem. He takes her to the Udawalawe National Park, an important habitat for wild elephants. There, she gets glimpses of the daily skirmish between wild elephants and humans for the land claimed by both species.

Exploring the relationship between children and elephants is a recurrent theme for filmmakers across cultures and genres. An early example was Elephant Boy (1937), a British adventure film directed by documentary filmmaker Robert J. Flaherty and Zoltan Korda, based on Rudyard Kipling’s “Toomai, of the Elephants”. A few years ago I watched the Japanese film Hoshi ni natta shonen — with a goofy English name, Shining Boy and Little Randy — directed by Shunsaku Kawake in 2005. It was the bittersweet story of a young boy who goes to Thailand to become Japan’s first elephant trainer.

The child character is usually male, possibly influenced by Mowgli of Jungle Book fame. But here, Chandani is playing herself: she has grown up watching the complexities of ex-situ conservation of the largest land mammal.

The elephant orphanage, set up on a 10-hectare coconut estate in 1975 to look after young elephants whose mothers have been killed — often in violent confrontations with villagers — is now home to nearly a hundred elephants. A captive breeding programme, introduced in 1982, has resulted in several live births.

Pinnawela continues a long tradition — going back to over 3,000 years — where elephants are captured, tamed and trained in Sri Lanka. Jayantha Jayewardene, an expert on Asian elephants, says the elephant, although tamed and trained, is not quite a domesticated animal in the same sense that dogs are.

As he explains in his book, The Elephant in Sri Lanka: “It (the elephant) is an immensely powerful animal whose strength and wild nature calls for caution in handling it, especially during capture and the initial training stages. Later on, using less than a dozen words of command, the handler, called a mahout, is able to exercise control over this powerful animal. In most instances, the elephant and mahout develop a strong and lasting bond.”

After months of training, Chandani faces her moment of truth. She has to accompany Kandula in the local perahera, the procession that tours the streets with decoratively dressed elephants as star attractions. Peraheras are noisy, crowded and sometimes chaotic affairs: participating elephants and mahouts need focus and coordination.

The young girl and elephant prove their mettle. If Chandani’s family and peers are impressed by that public performance, the indifferent state is not. Sumanabanda is belatedly informed that he is not legally allowed to raise an elephant at home (even if he paid ‘good money’ for the creature). Eventually, he and his daughter agree that it is best for Kandula to return to the jungle. Their emotional attachment is strong by now, making separation painful. As Chandani watches Kandula being taken away, she reflects on her chosen future…

Relaxed Drama

The film is labeled as a documentary, but there is considerable movement, tension and other emotions that lend it a dramatic quality. Evidently, many sequences have been scripted. We don’t know how much time and effort that entailed. It probably helped that Chandani and Sumanabanda seem ease-going people. The director has managed to get even the (usually stiff) government officials to relax for the camera.

By staying tightly focused on his characters, Birkenstock avoids a common pitfall in many elephant films that either eulogise pachyderms or editorialise too heavily about their predicament. He blends striking images with an evocative soundtrack to tell a compelling story that is informed by real world issues — but not deep immersed in them.

This mix is welcome indeed. In 2000, when I served on the global jury of Wildscreen, the world’s leading wildlife and natural history film festival in Bristol, UK, we told filmmakers that simply documenting animal and plant behaviour and their habitats was no longer adequate in a world facing a multitude of environmental crises. There was an urgent need, our jury statement said, for films that explored the nexus between the natural environment and human society — both the conflict and harmony between the two.

Chandani and Kandula the elephant

Forming the backdrop to Chandani are the tough choices confronting biodiversity conservation in Sri Lanka. The wildlife ranger Mohammed, in particular, brings in both specialised knowledge and official perspective — mercifully without any activist shrill. Hard core environmentalists might not find this film ‘green enough’. For mass audiences worldwide, however, it conveys a very important message: how some ordinary Lankans are doing their bit for inter-species harmony against many odds.

That is no small accomplishment on our crowded island which has the world’s highest density of wild Asian Elephants. The first-ever nationwide elephant census in August 2011 produced a total of 7,379 jumbos across the island: 5,879 of them were spotted near parks and sanctuaries, while another 1,500 were estimated to be living in other areas. Some environmentalists were unhappy with the methodology and questioned its results. But even imperfect data can inspire more systematic conservation measures.

Sooner or later, we have to answer the hard question: how many wild elephants can the island’s remaining forests realistically sustain? This has already sparked off heated arguments. In the long-term, the survival of the Lankan Elephant might be assured only though captive breeding.

Meanwhile, every year, a few dozen elephants and humans perish in increasingly violent encounters over land and food. As we search for lasting solutions, we need more Chandanis, Mohammeds and Sumanabandas to show us the way.

Science writer Nalaka Gunawardene is far more interested in wild-life in urban jungles than wildlife in natural ones.

Chandani and Kandula pass a very public test!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #29: වෙලට නොබැස පොතෙන් ගොවිතැන් කරන කෘෂි විද්‍යාඥයෝ

My weekly column on science, development and media, published in Ravaya newspaper on 28 August 2011 (converted into unicode Sinhala font using UCSC online facility, which has some limitations).

See also last week’s column:
21 Aug 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #28: සැබෑ හරිත විප්ලවයක් සොයා ගිය රේ විජේවර්ධන

Ray Wijewardene with farmers in the field

ආචාර්ය රේ විෙජ්වර්ධනගේ චින්තනයෙන් හා වසර 86ක ජීවිතයෙන් අපට උගත හැකි පාඩම් රැසක් තිඛෙනවා. එයින් කිහිපයක් ගිය සතියේ සදහන් කළා. අද අපි නැවතත් ඒ ‘සරු කෙතට’ පිවිසෙනවා.

‘කෘෂිකර්මාන්තය’ ලෙසින් ගරු ගාම්භීර විධියට හ`දුන්වන ගොවිතැන් කිරීම ගැන රේ විෙජ්වර්ධනට තිබුණේ සැබෑ උනන්දුවක්. එහෙත් ඔහු ගොවිතැන් කිරීම දැක්කේ විද්‍යාඥයන් හා ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන් දකින කෝනයෙන් නොවෙයි. අනියත කාලගුණ තත්ත්වයන් හමුවේ මහපොළවත් සමග නිරතුරුව ගනුදෙනු කරමින් ආහාර හා වෙනත් බෝග වවන කුඩා පරිමානයේ ගොවීන් ගැන බැතිබර ලෙන්ගතුකමක් ඔහුට තිබුණා. කුඩා ගොවීන්ගේ ප්‍රශ්න හදුනාගන්නට නම් ඔවුන් සමග වෙලට හා හේනට බැසිය යුතු බව ඔහු විශ්වාස කළා.

කෘෂිවිද්‍යා පර්යේෂකයන් අති බහුතරයක් දෙනා එසේ නොකර, පොතෙන් ගොවිතැන් කිරීම නිසා ගොවීන්ට අදාල හෝ ප්‍රයෝජනවත් වන උපදෙස් දීමට ඔවුන් අපොහොසත් වන බව රේ කියා සිටියා. “උපාධිධාරී නෝනාවරුන්ට හා මහත්වරුන්ට මාත් සමග වෙලට බසින්නට මා නිතර ඇරැයුම් කරනවා. එහෙත් අතේ පයේ මඩ තැවරීම ගැන බියෙන් ඔවුන් බොහෝ දෙනෙකු එසේ කරන්නේ නැහැ. මේ අයගේ දැනුම හා ශිල්ප ක්‍රම බොහෝ විට ගොවියාගේ උවමනාකම්වලට බද්ධ නොවෙන්නේ මේ පරතරය හා ආකල්ප නිසායි.”

ඝර්ම කලාපීය (tropical) රටවල ගොවිතැන් කිරීමේදීත්, සමශීතෝෂණ (temperate) රටවල ගොවිතැන් කිරීමේදීත් ප්‍රබල වෙනස්කම් තිඛෙන බව ඔහු කියා සිටියා. ඝර්ම කලාපයේ අපේ වැනි රටවල මුළු වසර පුරා හිරු එළිය ලැඛෙනවා. එහෙත් සමශීතෝෂණ කලාපීය රටවල හිරුඑළිය හරිහැටි ලැඛෙන්නේ ගිම්හානයේ දී පමණයි. මේ නිසා සාපේක‍ෂව ඉක්මනින් හිරු එළිය ආහාර බවට පත් කළ හැකි කෙටි කාලීන බෝග වගාව ඒ රටවලට වඩාත් උචිතයි.

ඇත්තට ම වී ශාකයත් සමශීතෝෂණ දේශගුණය ඇති චීනය වැනි රටවලින් ඇරඹී ඉන්දියාව හරහා අපට ලැබුණු දායාදයක්. එසේ වූව ද කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ඝර්ම කලාපීය රටවල ජනයා වී ගොවිතැනට හොදහැටි හුරු වී ඇති බව ඔහු පෙන්වා දුන්නා. ඓතිහාසිකව අපේ මුතුන් මිත්තන්ගේ ප්‍රධාන ආහාරය බත් පමණක් නොව කොස්, දෙල් හා විවිධ අලවර්ග වූ බවත්, ඒ සමහරක් බහුවාර්ෂික බෝග වසර පුරා ම හිරු එළිය උකහාගනිමින් ආහාර නිපදවිය හැකි ඝර්ම කලාපීය දේශගුණයට මනා සේ ගැලපෙන බවත් ඔහු කියා සිටියා.

ඝර්ම කලාපීය ගොවීන්ට තිඛෙන ප්‍රධානතම අභියෝග දෙක නම් පසේ සරු බව රැක ගැනීම සහ ගොවිබිමේ වල් පැළෑටි පාලනය කිරීම. මේ අභියෝග දෙක ගැන දැඩි අවධානය යොමු කරමින් ඔහු වසර ගණනාවක් විවිධ අත්හදා බැලීම් කළා. ඝර්ම කලාපීය වනාන්තරවල මේ සාධක දෙක සොබාදහම ඉතා කාර්යක‍ෂම අයුරින් තුලනය කර ගන්නා සැටි අධ්‍යයනය කළ රේ, වනාන්තර අනුකරණය කිරීම ගොවිබිමට ගැලපෙන සැටි පෙන්වා දුන්නා.

ඝර්ම කලාපීය රටවල කිසිම අවස්ථාවක පසේ (වඩාත් ම සාරවත්) මතු පිට තට්ටුව නිරාවරණය වන්නට ඉඩ නොතැබිය යුතු බව ඔහු අවධාරණයෙන් කියා සිටියා. එසේ වූව හොත් අධික හිරුඑළියෙන් පස දූවිලි බවට පත්විය හැකි අතර, වර්ෂාව නිසා ඉක්මනින් සෝදා පාලූවට ලක්වීමට ද හැකියි. මේ තත්ත්වයන් වළක්වා ගන්නට ගොවිබිම්වල කුඩා පදුරු මෙන් ම තැනින් තැන ලොකු ගස් ද වැවිය යුතුයි. මේ ගස්වලින් ගිලිහී වැටෙන කොළ රොඩු වැස්ම නිසා පස ආරක‍ෂා වනවා. එමෙන් ම වල් පැළෑටි බිහිවීම ද වළක්වනවා.

දේශගුණික හා කාලගුණික සාධක ඛෙහෙවින් වෙනස් වූ සමශීතෝෂණ රටවල ගොවිතැන් කිරීම සදහා මුළු ගොවිබිම් යාය ම එළිපෙහෙළි කරනවා. එය ඔවුන්ට ගැලපෙන නමුත් ඝර්ම කලාපයේ අපට ඉතා අහිතකර බවත්, මේ වෙනස හදුනා නොගෙන ඒ ආකාරයේ විවෘත ගොවි බිම් අපේ රටේ ද ඇති කිරීමෙන් අපේ සරු පස විශාල වශයෙන් සෝදා පාළුවට ලක් වූ බවත් රේ පෙන්වා දුන්නා. සමශීතෝපණ රටවලින් කෘෂිකර්ම පශ්චාත් උපාධි ලබා අපේ ඝර්ම කලාපීය රටේ කෘෂිකර්ම ප්‍රතිපත්ති හදන හා පර්යේෂණ කරන බොහෝ විශේෂඥයන්ට මේ තිත්ත ඇත්ත දිරවා ගන්නට අමාරු වුණා. එයින් නොසැලූණු රේ මේ සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව අපේ ගොවීන්ට හ`දුන්වා දෙන්නට වෙහෙස ගත්තා.

1970 දශකයේ වැඩි කාලයක් ඔහු ගත කළේ අපි්‍රකාවේ රටවල කෘෂිකර්ම උපදේශකයකු හැටියටයි. ඒ කාලයේ ලැබූ අත්දැකීම් හා කළ පර්යේෂණ පදනම් කර ගෙන ඔහු බෑවුම් කදුකර ප්‍රදේශවලට වඩාත් උචිත වගා ක්‍රමයක් හැටියට Sloping Agricultural Land Technology (SALT) ලංකාවේ ප්‍රවර්ධනය කළා. SALT 1970 දශකයේ පිලිපීනයෙන් ඇරඹුණු ක්‍රමවේදයක්. ඉතා ම සරලව කිවහොත ඉක්මනින් වැවෙන රනිල ශාක (leguminous plants) සමෝච්ච රේඛා පදනමට බෑවුම්වල වවනවා. වායුගෝලයෙන් නයිට්‍රජන් උකහා ගෙන පසේ ගැටිත‘ බවට පත් කිරීමේ හැකියාව ඇති එම ගස් පේළි අතර වෙනත් බෝග වගා කළ හැකියි.

1980දී යළිත් ලංකාවට ආ රේ, SALT ක්‍රමය අපේ කදුකරයට ගැලපෙන ලෙස සකස් කිරීමට අත්හදා බැලීම් කළා. ඉක්මනින් වැවෙන රනිල ශාක මෙන් ම දිගු කලක් වැවෙන වෙනත් බහුවාර්ෂික ශාක ද කදු බෑවුම්වල සිටුවීමෙන් වගාවට සෙවනක්, කොළරොඩු දායකත්වයක් මෙන්ම පස සෝදා යාමට එරෙහිව ස්වාභාවික බැම්මක් ද ලැඛෙනවා.

රාජ්‍ය කෘෂිකර්ම නිලධාරීවාදය මේ නව අදහස්වලට එතරම් කැමැති නොවූ නිසා ඔහු පෞද්ගලික අංශය සමග ඉදිරියට ගියා. කදුකරයේ ඇතැම් තැන්වල දුම්කොළ වවන කුඩා ගොවීන්ගේ බිම්වල සරු බව රකින්නට SALT ක්‍රමය යොදා ගත්තා. 1989 සිට ඌව පලාතේ දඩයම්පොළ ගම්මානය කේන්ද්‍ර කර ගෙන කළ SALT අත්හදා බැලීම් සාර්ථකවීමත් සමග අවට ප්‍රදේශ රැසක දුම්කොළ ගොවීන් පමණක් නොවෙයි අනෙකුත් එළවළු ගොවීන්ද මේ ක්‍රමවේදයට පෙළඹුණා.

ලංකාවේ SALT ක්‍රමය සදහා ග්ලිරිසීඩියා (Gliricidia sepium) නමින් උද්හිද විද්‍යාත්මකව හදුන්වන ශාකය වඩාත් උචිත බව ඔහුගේ නිගමනය වුණා. මේ ශාකය විවිධ නම් වලින් අපේ රටේ හැදින්වෙනවා: ගිනිසිරියා, වැටහිරියා, වැටමාර, ලදප්පා, නාංචි, සෙවන, මකුලතා හා ඇල්බීසියා වශයෙන්.

SALT යොදා ගෙන දුම්කොළ ගොවීන් සමග කළ පාංශ= සංරක‍ෂණ කටයුතුවලට ඇගැයීමක් හැටියට 1997දී බි්‍රතාන්‍යයේ වර්ල්ඩ් අවෙයාර් සම්මානය World Aware Award පිරිනමනු ලැබුවා. එහෙත් දුම්කොළ කර්මාන්තයට එරෙහි මෙරට ඇතැම් දෙනා මේ උත්සාහය හෙළා දැක්කා. දුම්කොළ සමාගම සමග හවුලේ උඩරට පාංශ= සංරක‍ෂණයට යොමුවීම ගැන අපේ සමහර පරිසරවේදීන් රේ විෙජ්වර්ධනට දැඩි සේ දෝෂාරෝපණය කළා.

ඒ ගැන මා ඔහුගෙන් ඇසූ විට ඔහු කිවේ මෙයයි: “දුම්කොළ නෙළා ගත් පසු නිපදවන භාණ්ඩය ගැන මට උනන්දුවක් නැහැ. මගේ සමස්ත අවධානය යොමු වුණේ කුඩා පරිමානයේ දුම්කොළ ගොවීන් හා ඔවුන්ගේ කදුකර ගොවි බිම් ගැනයි. දුම්කොළ වැවීමෙන් වැඩි ආදායමක් ලැඛෙන නිසා ඔවුන් ඒ බෝගය වවනවා. දුම්කොළ වෙනුවට වෙනත් බෝග වවන්නට මේ ගොවීන්ට අවශ්‍ය අවස්ථාව, තාක‍ෂණය හා වෙළදපොළ සළසා දෙන්න යයි මා අපේ පරිසරවේදීන්ට අභියෝග කරනවා”

ටික කලකට පසු ක`දුකර තේ වතුවලට ද SALT ක්‍රමය හදුන්වා දුන්නා. අද වන විට ලංකාවේ මෙන් ම ඉන්දියාවේ තේ වතුවලත් මේ ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වනවා. ලංකා තේ පර්යේෂණ මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා හැටියට වසර කිහිපයක් කටයුතු කළ රේ වැඩි අවධානයක් යොමු කළේ උඩරට කදුකර පරිසරයට හානි නොකර අපේ තේ කර්මාන්තයේ ඵලදාව වැඩි කරගන්නා තරසාර ක්‍රම පිළිබදවයි.

“දුම්කොළ හා තේ කර්මාන්තයන් සංවිධානාත්මක ලෙස ක්‍රියාත්මක වන නිසා ඔවුන් හරහා අළුත් අදහස් අත්හදා බලන්නට හා හ`දුන්වා දෙන්නට වඩාත් ලෙහෙසියි” ඔහු පැහැදිලි කළා. එහෙත් එතැනින් පටන් ගත් SALT ක්‍රමවේදය ටිකෙන් ටික කදුකර ප්‍රදේශවල ගොවිතැන් කරන හැම දෙනාට ම ව්‍යාප්ත කිරීමේ වැදගත්කම ඔහු පෙන්වා දුන්නා.

වල්පැළෑටි පාලනයට වල්නාශක යොදා ගත හැකි වූවත් එවිට විෂ රසායන ගොවිබිමට හා අවට පරිසරයට එකතු වන නිසා එය හිතකර ක්‍රමයක් නොවෙයි. වී ගොවිතැනේදී අපේ ගොවීන් වෙල්යායවල වතුර බදින්නේ වැඩිපුර ම වැඩිපුරම වල් පැළෑටි ගිල්වා මරා දැමීමට බවත්, වී ශාකයේ භෞතික අවශ්‍යතාවයන්ට එතරම් ජල ප්‍රමාණයක් උවමනා නැති බවත් ඔහු තේරුම් ගත්තා. ඔහුගේ ගණනය කිරීමට අනුව වී කිලෝග්‍රෑම් 1ක් නිපදවන්නට ජලය ටොන් 20ක් යෙදවීමේ අනුපාතයක් ලංකාවේ සමහර ප්‍රදේශවල තිඛෙනවා.

ගොවීන්ට නොමිළයේ ලැඛෙන අහස් (වැසි) දිය හෝ වාරි ජලය මේ තරම් අධික ලෙස වී ගොවිතැනට යෙදීම දිගට ම කර ගෙන යා නොහැකි බවට 1990 දශකය මුලදී ඔහු අනතුරු ඇගවූවා. 21 වන සියවසේ මතුවන ජල හිගය ගැන කල් තබා දුටු ඔහු, ජලය මෙතරම් විශාල ප්‍රමාණයක් යොදා නොගෙන එම වී අස්වැන්න ම ලබා ගැනීමේ ක්‍රමවේදයන් ප්‍රචලිත කිරීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කළා.

වී වගාවේ SRI ක්‍රමය පෙන්වා දෙන්නේත් වඩා අඩු ජලයක් භාවිතා කරමින් ගොවිතැන් කළ හැකි බවයි. වෙල් යායට වතුර බ`දිනවා වෙනුවට කොළ රොඩු වැස්මක් ලබා දීමෙන් ඉතා අඩු වියදමකින් හා පරිශ්‍රමයකින් කුඹුරේ වල් පැළ මර්දනය වන බව රේ සොයාගත්තේ SRI ක්‍රමය ප්‍රචලිත වන්නට කලින්.

“ලංකාව සැබැවින් ම වාසනාවන්ත දිවයිනක්. වසර පුරා අපට හිරුඑළිය ලැඛෙනවා. සරු පසක් හා යහපත් දේශගුණයක් තිඛෙනවා. අපට අවශ්‍ය ආහාර බෝග සියල්ලත්, අපේ බලශක්ති අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසකුත් අපේ පොළවෙන් ම වවා ගත හැකියි.” මේ රේ විෙජ්වර්ධන නිතර කළ ප්‍රකාශයක්. එය කෙසේ කළ යුතු ද, කළ හැකි ද යන්න ඔහු ප්‍රායෝගිකව පෙන්වා දුන්නා. දැන් අපට තිඛෙන්නේ රේ සොයා දුන් මාවතෙහි නොබියව හා කඩිනමින් ගමන් කිරීමයි.

රේ විෙජ්වර්ධන අදීන චින්තනය පිළිබ`ද නව වෙබ් අඩවියට පිවිසෙන්න: www.raywijewardene.net

සිවුමංසල කොලූගැටයා #21: ප‍්‍රතිනිර්මාණය වූ සියැටල් නායක කථාව/මිථ්‍යාව

In this Ravaya column, in Sinhala and printed in the Ravaya newspaper of 3 July 2011,
I point out that a certain speech said to be uttered by a native American chief is, in fact, a latter day script by a filmmaker.

The same ground was covered in English in my April 2009 blog post: ‘Chief Seattle speech’: Global environmental legend, or pervasive myth?

අද්භූත හෝ අහඹු සිදුවීම් පාදක කර ගත් කථාන්තරවලට අපි මිථ්‍යා (myths) යයි කියනවා. දේව විශ්වාස, ඇදහිලි ආදියත් ඇතැම් අය මේ ගණයට ම එකතු කරනවා. ඒවායේ ඇත්ත නැත්ත කෙසේ වෙතත් මිථ්‍යාවන්ට දැඩි ඇල්මක් එදා මෙන් ම අදත් මිනිස් සමාජයේ තිබෙනවා. 21 වන සියවසට පිවිසියත් අප ඇතැම් දෙනකු තවමත් නූතන මිථ්‍යාවන් වැළඳගන්නේ ඒ නිසයි. එබදු මිථ්‍යාවන්, උගත් හා වෘත්තිකයන් සේ පුහුණව ලැබූ අය අතරත් හමුවනවා. ‘සියැටල් නායකයාගේ මහා දාර්ශනික පාරිසරික පණිවුඩය’ එයින් එකක්.

මේ කථාවේ කතුවරයා ලෙස බොහෝ දෙනා සළකන්නේ Chief Seattle නමින් ප‍්‍රකට, 1780-1866 කාලයේ වාසය කළ අමෙරිකාවේ ආදිවාසී ජන නායකයෙක්. (ඉතිහාසයේ වැරදි නම් කිරීමක් නිසා කලක් මේ ජනයාට ‘රතු ඉන්දියනුවන්’ යයි කීවත් අද ඒ නම භාවිතයේ නැහැ.) ඒ ආදිවාසීන්ගේ නිජබිම්වල 16 හා 17 වන සියවස්වල පැමිණ පදිංචි වූ යුරෝපීය සුදු ජාතිකයන් සමග සාමකාමීව සහජීවනය වෙත යොමු වූ නායකයකු ලෙස සියැටල් ඉතිහාසගත වී තිබෙනවා. ඔහුගේ නම විවිධාකාරයෙන් ලියනවා. Sealth, Seathl හා See-ahth වශයෙන්. එහෙත් වඩාත් ම ප‍්‍රකට සියැටල් නායකයා හැටියටයි. මිනිසාගේ පාරිසරික වගකීම් ගැනත්, මිහිතලය හා අප කරන ගනුදෙනුව ගැනත් උදාර අදහස් පළ කළ කෙනකු ලෙස අප ඔහු ගැන අසා තිබෙනවා.

The man was real; the speech wasn't his
The man was real; the speech wasn't his
1854 වසරේ මුල් කාර්තුවේ දවසක බටහිර ඇමෙරිකාවේ සියැටල් නගරයේ එලිමහන් රැස්වීමකදී සියැටල් නායකයා හැගීම්බර කථාවක් කළ බවට යම් සාක්‍ෂි තිබෙනවා. එයට ආසන්න ම හේතුව වූයේ පාරම්පරිකව ආදිවාසීන් ජීවත් වූ ඉඩම් සුදු ජාතිකයන්ට විකුණන ලෙස රජයෙන් කළ ඉල්ලීමයි. ‘ඉඩම් අයිතිය’ පිළිබඳ සංකල්පයක් නොතිබූ ආදිවාසීන් මෙයින් වික්‍ෂිප්ත වුණා. ඒ වන විට සිදුවෙමින් තිබූ පාරිසරික හා සාමාජයීය අකටයුතුකම් ගැන ද නායකයාගේ සිතේ ලොකු කලකිරීමක් තිබෙන්නට ඇති. නමුත් ඔහු තමන්ගේ බසින් එදා කළ කථාවේ වාර්තාවක් නැහැ.

ඊට වසර කිහිපයකට පසු සුදු ජාතික වෛද්‍යවරයකු හා ලේඛකයකු වූ හෙන්රි ස්මිත් මුල් වරට ඒ කථාවේ ඉංග‍්‍රීසි අනුවාදයක් සකස් කළා. ඒ සඳහා ඔහු කිහිප වතාවක් සියැටල් නායකයා මුණ ගැසී කථා බහ කළත් ඔහුගේ අනුවාදයට වැල්වටාරම් හා මනරම් අදහස් එකතු කළ බව ඇන්ඩි කාර් (Andy Carr) නම් අමෙරිකානු පරිසරවේදියා හා පර්යේෂකයා විශ්වාස කරනවා.

1887දී මේ ඉංග‍්‍රීසි අනුවාදය මුල් වරට Seattle Sunday Star පුවත්පතේ පළ වුණා. එයින් පසු විවිධ දාර්ශනික, ආගමික හා පාරිසරික ප‍්‍රකාශනවල එය නැවත නැවතත් පළ කරනු ලැබුවා. 1969 දී අමෙරිකාවේ ටෙක්සස් විශ්ව විද්‍යාලයේ සම්භාව්‍ය සාහිත්‍යය පිළිබඳ මහාචාර්ය විලියම් ඇරෝස්මිත් (Prof William Arrowsmith) නැවත වරක් එය කාලානුරූපිත ලෙස සංස්කරණය කළා.

1970 අපේ‍්‍රල් 22 දා අමෙරිකාවෙන් ඇරඹුණු මිහිතල දිනය (Earth Day) සඳහා පරිසරවේදීන් මිලියන් 20ක් දෙනා යොදා ගත්තේ ඒ සංශෝධිත කථාවයි. ඒ වන විට වාත දුෂණය, ජල දුෂණය හා රසායනික ද්‍රව්‍ය අධික ලෙස ආහාරපානවලට මිශ‍්‍රවිම ආදී කරුණු ගැන අමෙරිකානු ජනතාව දැනුවත් වෙමින්, කලබල වෙමින් සිටියා. මේ කාලීන සිතුම් පැතුම් මහාචාර්යවරයාගේ සංශෝධනයට ඔහු ඇතුළත් කළා.

Chief Seattle (left) and actual speech writer Ted Perry
Chief Seattle (left) and actual speech writer Ted Perry

මේ සංශෝධිත කථාව මුල් මිහිතල දිනයේදී ඇසු අය අතර ටෙඞ් පෙරී (Ted Perry) නම් චිත‍්‍රපට තිර රචකයකු ද සිටියා. ඊට ටික දිනකට පසුව එරට කි‍්‍රස්තියානි ටෙලිවිෂන් සමාගමක් (Southern Baptist Television Commission) ඔහුට ඇරයුම් කළා ඒ වන විට සිදුවෙමින් තිබූ පරිසර විපත් පිළිබඳව කිතු දහම පදනම් කරගෙන සාමයිකව විග‍්‍රහ කරන වාර්තා චිත‍්‍රපටයක් රචනා කරන්නට.

සියැටල් නායකයා 1970 දී සිටියා නම්, එවකට මතු වී තිබූ පාරිසරික ප‍්‍රශ්න හා සංවර්ධන පිළිබඳ සංකල්පමය අර්බුද ගැන ඔහු කුමක් කියනු ඇත්දැයි ටෙඞ් පෙරී කල්පනා කළා. මේ අනුව යමින් සියැටල් නායකයාගේ කථාවේ අළුත්ම ප‍්‍රතිනිර්මාණයක් ඔහු ලයාන්විත හා කාව්‍යමය බසින් තිර රචනයකට නැගුවා. මුල් කථාවේ නොතිබුණු දෙවියන් පිළිබඳ ක‍්‍රිස්තියානි සංකල්පත් ඔහු මේ තිර රචනයට එකතු කළා. 1973දී මේ වාර්තා චිත‍්‍රපටය එළි දැක්කේ Home නමින්. චිත‍්‍රපටයට වඩා විශාල ජනප‍්‍රියතාවයක් ලැබුණේ එහි යොදා ගත් සියැටල් නායකයා කළා යැයි කියන දාර්ශනික කථාවටයි.

පසුගිය වසර 40කට අසන්න කාලයක් තිස්සේ ලොව පුරා ප‍්‍රචලිත වී, විවිධ භාෂාවලට පෙරැළී ඇත්තේ මෙසේ හෙන්රි ස්මිත්ගේ මුල් අනුවාදය, විලියම් ඇරෝස්මිත් විසින් කාලානුරූපීව සංශෝධනය කර ටෙඞ් පෙරී විසින් ප‍්‍රතිනිර්මාණය කරන ලද කථාවයි! එඞ්වින් ආරියදාස හා ධර්මසිරි ගමගේ යන ලේඛකයන් මෙහි අගනා සිංහල අනුවාදයන් කර තිබෙනවා.

1980 දශකය අගවන විට ලොව පුරා පාරිසරික ශුද්ධ ලියවිල්ලක මට්ටමට පිළිගැනීමක් ලැබුණු මේ කථාවේ ඓතිහාසික විශ්වාසනීයත්වය ගැන ටික දෙනකු ප‍්‍රශ්න කරන්නට පටන් ගත්තා. සියවසකට වැඩි කාලයක් පුරා සියැටල් නායක කථාවේ පරිනාමය ගැන ජෝන් ස්කල් (John Scull) නම් පර්යේෂකයා විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කළා. ආදිවාසී නායකයකුගෙන් පටන්ගෙන ක‍්‍රිස්තියානි වාර්තා චිත‍්‍රපටයකින් හමාර වූ ඒ ගමනේදී, මුල් අදහස් විශාල වශයෙන් වෙනස් වී ඇති සැටි ඔහු සාක්‍ෂි සහිතව පෙන්වා දුන්නා. (සාමයික කලා කෘතීන් ගැන මට ප‍්‍රශ්නයක් නැහැ. මෙහිදී අප කථා කරන්නේ පසු කාලීනව සාමයික මුහුණුවරක් දීමෙන් මුල් කෘතිය විකෘති වීම ගැනයි. එහෙත් ‘මුල් කෘතිය’ කුමක්දැයි කිසිවකු හරිහැටි නොදන්නා නිසා සිදු වී ඇති වෙනස්කම් සිතාගන්නටත් අමාරුයි!)

1992 වන විට මේ සැබෑ තත්ත්වය හෙළි කරන ගවේශණාත්මක වාර්තා New York Times හා Newsweek ප‍්‍රකාශනවල පළ වුණා. එහෙත් ඒ වන විට සියැටල් නායක කථාව ලෝක ව්‍යාප්ත මිථ්‍යාවක් බවට පත් වී හමාරයි. ‘සියැටල් නායකයා මෙබදු අදහස් සැබැවින් ම කීවත්, නොකීවත් ඔහු වැනි ශ්‍රේෂ්ඨ පරිසරවේදියකුගේ මුවට මෙබදු අදහස් ආරෝපණය කිරීමේ වරදක් නැතැයි’ පරිසරවේදීන් තර්ක කළා.

එය ප‍්‍රශ්න කරන අයට පරිසරවේදීන්ගෙන් දැඩි විවේචන එල්ල වුණා. ‘සම්ප‍්‍රදායික දැනුම හෙළා දකින්නට උත්සාහ කරන සුදු ජාතික කුමන්ත‍්‍රණයක කොටස්කරුවන්’ හැටියට හදුන්වා දෙනු ලැබුවා. (2009 අපේ‍්‍රල් 22 වනදා මගේ බ්ලොග් අඩවියේ මේ ගැන විග‍්‍රහයක් මා ලියා පළ කළා. එයට ලැබුණු පාඨක ප‍්‍රතිචාර බහුතරයක් ද මේ ආකාරයේ එවායි. ආදිවාසී දැනුම හෙලා දකින බටහිර ඒජන්තයෙකු ලෙස ඇතැම් පාඨකයන් මට අවලාද නැගුවා. (http://tiny.cc/Seattle බලන්න).

ජෝන් ස්කල් මීට වසර කිහිපයකට පෙර මුලින් මතු කළ, මා මතවාදීව එකග වෙන තර්කය මෙයයි. පරිසරය රැකගන්නට අධ්‍යාත්මික හා චින්තනමය වෙනසක් ද අවශ්‍ය බව ඇත්ත. එහෙත් කාව්‍යමය බසින් විසිතුරු වුණු, තාර්කික බවින් හීන වූ මෙබදු ලියැවිල්ලක් කරන්නේ මානව පරිනාමය ගැන අප තුළ මහා කලකිරීමක් හා ඉච්ඡභංගත්වයක් ඇති කිරීමයි. ගොඩ ගන්නට බැරි තරම් අසාධ්‍ය වුණු රෝගියකුගේ මට්ටමට මිහිතලය පත්ව ඇතැයි අදහසක් ද එයින් ජනිත වෙනවා. පරිසරය හා මිනිසා අතර යම් තුලනයක් හා සංහිදියාවක් ඇති කිරීමට අවශ්‍ය මානසික රාමුව මෙය යයි මා සිතන්නේ නැහැ.

1990දී ආචාර්ය ආනන්ද ඩබ්ලිව් පී ගුරුගේ මහාවංශයේ සඳහන් වන ප‍්‍රධාන ඓතිහාසික අවස්ථා පාදක කර ගෙන නිර්මාණාත්මක කෘතියක් ලිව්වා. ‘Voices of Ancient Sri Lanka’ නම් එහි අඩංගු වූයේ මෙරට ඉතිහාසයේ වැදගත් සංධිස්ථානවලදී එවකට විසූ රජවරුන් හා අනෙකුත් ප‍්‍රභූන් පවත්වන්නට ඇතැයි අනුමාන කළ හැකි මහජන කථා පෙළක්. එය පසුව ‘ශ්‍රී ලංකා ප‍්‍රතිරාවය’ නමින් සිංහලෙන් ද පළවුණා.

ඒ පොතේ ලියැවී ඇති වදන්මාලා ගුරුගේ සූරීන්ගේ පරිකල්පනයෙන් මතු වූ, ඔහුගේ කෘතහස්ත ශෛලියෙන් ඔප් වැටුණු ඒවායි. සැබැවින් ම ඒ පුද්ගලයන් එම අදහස් කී බවට තිරසාර සාක්‍ෂි නැහැ. එහෙත් එසේ වූ පමණට එම කතා රසවීදීමට අපට බාධාවක් ද නැහැ. සියැටල් නායකයාගේ කථාවත් මෙයට සමාන තත්ත්වයක්.

සියැටල් නායකයා හරබර කථාවක් කරන්නට ඇති. එය ඔහුට ම ආවේණික උපමා, රූපක ආදියෙන් පිරී තිබෙන්නටත් ඇති. එහෙත් අද ලෝකයේ සංසරනය වන විචිත‍්‍ර කථාව සියැටල්ගේ නොව තිර රචක ටෙඞ් පෙරීගේ බව සිහි තබා ගැනීම වැදගත්. චිත‍්‍රපටය පරිකල්පනාවේ නිදහස ඇති කලාවක්. අප සැබෑ ලෝකය හා පරිකල්පනා ලෝකය අතර වෙනස හදුනාගත යුතුයි.

This 1991 book built on the Chief Seattle fable
This 1991 book built on the Chief Seattle fable
නොකපන ලද දියමන්තියක් සියැටල් බිහි කළා නම් එය ටෙඞ් පෙරීගේ අතින් හැඩ වැඩ වී ඔටුන්නක සවි වුණා යයි කිව හැකියි. මුල් දියමන්තියේ කාන්තිය වඩාත් ප‍්‍රබල කිරීමේ ගෞරවය තිර රචකයාට හිමි විය යුතුයි. සියැටල් ඇත්තට ම කී දේ කුමක්ද තිර රචකයා එයට එකතු කළේ මොනවාද යන්න මේ වන විට පැහැදිළි නැහැ. ආදීවාසී නායකයෙකු මහා ප‍්‍රාඥයකු හැටියට හුවා දක්වන්නට පරිසරවේදීන් මෙන් ම අධ්‍යාපනවේදීන් ද කැමතියි. එහි ලොකු වරදක් නැති වූවත් මිථ්‍යාවක් මත ගොඩ නගන දර්ශනයට කල් පැවතිය නොහැකි බව අප සිහි තබා ගත යුතුයි.

සියැටල් නායකයා මහ පොළවේ පය ගසා ගෙන එහි හද ගැස්ම හදුනාගත් අය බවට විවාදයක් නැහැ. තමන් මිහිතලය සමග නිරන්තර ගනුදෙනුවක් කරමින් සිටින බවත්, එහිදී ඕනෑවට වඩා උකහා ගත්තොත් එහි අහිතකර විපාක විදින්නට සිදුවන බවත් ආදිවාසීන් හොදාකාර දන්නවා. අද ලෝකයේ සංවර්ධන අර්බුදයේ ලොකු ම අභියෝගයත් එයයි. අපේ (සහ අන් ජීවීන්ගේ) පැවැත්මට අවශ්‍ය පාරිසරික ප‍්‍රවාහයන් විනාශ නොකොට අපේ භෞතික අවශ්‍යතා සපුරා ගන්නේ කෙසේ ද?

ප‍්‍රාග්-නූතන යුගයේ හෝ ගල් යුගයේ ජීවන රටාවකට ආපසු යන්නට හැකියාවක් නැහැ. අල්පේච්ඡ දිවි පෙවෙතක් ගැන කථා කරන පරිසරවේදීන් පවා එබන්දකට සූදානම් නැහැ. මේ නිසා ප‍්‍රායෝගිකව කළ හැකි තුලනයන් මොනවා ද යන්න හදුනාගෙන ඒ සඳහා අපේ කාලය, ශ‍්‍රමය හා නිර්මානශීලී හැකියාව යොමු කිරීමයි අවශ්‍ය වන්නේ. එසේ නැතිව යටගිය දවසකින් නොතිබුණු රොමෑන්ටික් සිහිනයකට හෝ චිත‍්‍රපට තිරනාටක රචකයෙකුගේ වදන් සිත්තමකට හෝ අපේ ලෝකයේ මහා ප‍්‍රශ්න විසඳන්නට හැකියාවක් නැහැ.

පරිසරවේදීනි, දැන්වත් අවදිවන්න!

Gasping for Fresh Air in Delhi and Colombo: Miles to go before we can breathe easily!

CSE TVEAP Media Briefing on Air Qualitry Issues in Colombo, 27 April 2011

Almost exactly four years ago, I wrote a blog post called Gasp! Asthma on the rise – and we made it all possible. I argued how we who suffer from Asthma — and our numbers keep increasing — are also contributing to making the bad problem worse.

So I write, speak and make films about clean air entirely with an enlightened self interest: I want to breathe more easily. This week, just a few days ahead of the annual World Asthma Day, I once again declared this as I opened a Media Briefing on the Challenges of Air Quality and Mobility Management in South Asian Cities organised in Colombo today by the Centre for Science and Environment (CSE), New Delhi and TVE Asia Pacific.

I held up my life-saving inhaler that I always carry around wherever I go, and am never more than a few feet away from. This is not theatrics, but drama in real life. Almost exactly a year ago, I was rushed to hospital at night for nebulisation. I don’t suffer such attacks too often, thank goodness, but I also don’t want to take chances — as I can never count on good air in my home city.

And I’m far from being alone. Wherever I go, I find increasing numbers of fellow asthma sufferers: we gripe and groan, but only a few among us realise that our lifestyles, choices and apathy contributes to the worsening quality of our air.

Almost every South Asian city today is reeling under severe air pollution and gridlocked urban traffic congestion. Colombo, a medium sized city by South Asian standards, has the (slight) advantage of the sea breeze flushing out part of its polluted air — but Greater Colombo is still struggling with polluting fuels, outdated vehicle technologies and rising numbers of private vehicles leading to massive congestion. Air quality levels vary considerably as we travel to the interior of the island, but some provincial cities now have mounting air pollution problems.

Finding the 'Common Air' in everybody's self interest...

This is why we collaborated with CSE, which has a long track record in knowledge-based advocacy for clean air in India and other countries of developing Asia, to organise this event. It was an open forum where air quality experts in Sri Lanka and India engaged Sri Lankan journalists and broadcasters on the status of Sri Lanka’s air quality and what it can learn from the neighbouring countries.

In my remarks, I said: “The quest for clean air in developing Asia is much more than a simple pollution story. It has many layers and complex links to government policies, regulation, industrial lobbies and technology options.

I added: “Our big challenge, as professional story-tellers, is to ask tough questions, seek clarity and then connect the dots for our audiences. At stake is our health, prosperity and indeed our very lives. Air pollution kills, slowly but surely!”

See my PowerPoint presentation:

Read more: Gasping for Fresh Air, Seeking More Liveable Cities in South Asia