සිවුමංසල කොලූගැටයා #121: රාවය නවීකරණයේ ගෝලීය යථාර්ථය

Ravaya, Sri Lanka’s only newspaper owned by its journalists and editors, has embarked on a process to modernise itself — and sparked off a debate on how new investments should be raised. Some loyal readers are concerned what might happen to the newspaper’s editorial independence when private capital comes in.

In this week’s Ravaya column, I place this debate in the context of economic survival challenges of the newspaper industry worldwide. I take the experience of the Guardian (UK) and the New York Times to explore what changes in strategy and funding they have adopted, and with what degree of success.

The biggest challenge, I argue, is that the newspaper industry must find how to engage the web as a central part of its content creation, dissemination and archiving.

USS Print

රාවය පුවත්පතේ අන්තර්ගතය මෙන්ම බාහිර ආකෘතිය ද වඩාත් ශක්තිමත් තත්ත්‍වයකට පත් කිරීමේ අවශ්‍යතාවය ආරම්භක කතුවරයා මෑතදී මැනවින් පහදා දුන්නා. එහි අවශ්‍යතාවය බහුතරයක් පාඨකයන් පිළිගන්නා නමුත් එය කුමන ක‍්‍රමවේදයක් හරහා ඉටු කර ගත යුතු ද යන්න ගැන සංවාදයක් ඇති වී තිබෙනවා.

සංවාදශීලී පුවත්පතේ අනාගතය ගැන මෙසේ පුඵල් සංවාදයක් ඇති වීම හොඳ දෙයක්. එහෙත් හැම දෙනාගේ ම අංග සම්පූර්ණ (perfect) දැක්ම සාක්ෂාත් කර ගන්නවා ද නැතහොත් ප‍්‍රායෝගික හා උපයෝගික (pragmatic) මට්ටමින් පැවැත්ම තහවුරු කරගනිමින් කෙමෙන් පරිනාමය වනවා ද යන්න රාවය හිමිකරුවන් හා කතුවරුන්ට තීරණය කරන්නට සිදු වනවා.

නව මාධ්‍ය භාවිතයේ මා වසර ගණනක සිට නියැලී සිටියත්, සාම්ප‍්‍රදායික මාධ්‍ය වන පුවත්පත්, සඟරා, රේඩියෝ හා ටෙලිවිෂන් නාලිකා ද ලක් සමාජයට අවශ්‍ය යැයි කියන ස්ථාවරයේ මා සිටිනවා. ඇතැම් බ්ලොග් රචකයන් මෙන් පුවත්පත්වලට ගැරහීමට හෝ පත්තර කලාවේ අවමගුල ගැන අනාවැකි කීමට හෝ මා කැමති නැහැ.

එහෙත් සන්නිවේදන තාක්‍ෂණයේ හා ජන සමාජයේ විපර්යාසයන් සමඟ පුවත්පත් හා සෙසු ප‍්‍රධාන ප‍්‍රවාහයේ මාධ්‍ය ද පරිනාමය විය යුතුයි. එසේ නොවී එක තැන පල්වන මාධ්‍යවලට තමන්ගේ පාඨකයන් සංඛ්‍යාව ටිකෙන් ටික අඩු වී ගොස් වෙළඳපොල තුළ තව දුරටත් රැදී සිටීමට නොහැකි තත්ත්‍වයක් උදා වනවා.

2011 නොවැම්බර් මාසය පුරා කොලම් හතරක් ලියමින් පුවත්පතේ අනාගතේ යන තේමාව මා විවිධ කෝණවලින් විග‍්‍රහ කළා. ජාත්‍යන්තරව මතු වන නව සන්නිවේදන ප‍්‍රවණතා මෙරට දැනෙන්නට පටන් ගන්නේ තරමක් කල් ගත වී බවත්, එම කාලාන්තරයෙන් ප‍්‍රයෝජන ගනිමින් ඉස්මතුව එන හා නොවැළැක්විය හැකි නවීකරණ අභියෝගවලට මුහුණදීමට අපේ මාධ්‍ය පෙළ ගැසිය යුතු බවත් මා අවධාරණය කළා.

6 Nov 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #39: පුවත්පතේ අනාගතේ ඩයිනසෝර් මාවත ද?
13 Nov 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #40: පුවත්පතේ අනාගතේ 2 – ළඟ ළඟ එන මහා මාරුතය
20 Nov 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #41: ඉන්ටර්නෙට්වලට කවුද බය?
27 Nov 2011: සිවුමංසල කොලූගැටයා #42: සයිබර් අවකාශයේ කරනම් ගසන්නට පෙර…

පුවත්පත් යනු ලෝකයේ හැම තැනක ම නිෂ්පාදන වියදමට වඩා සැළකිය යුතු අඩු මිළකට අලෙවි කැරෙන අමුතු ආකාරයේ භාණ්ඩයක්. ඓතිහාසිකව පුවත්පත් කර්මාන්තයේ මූල්‍යමය ආකෘතිය වූයේ පිරිවැයෙන් වැඩි කොටසක් වෙළඳ දැන්වීම් හරහා ලබා ගන්නා අතර සාපේක්‍ෂව කුඩා ප‍්‍රතිශතයක් පමණක් පිටපත් අලෙවියන් ලබා ගැනීමයි.

පිටපත් අලෙවිය දිනපතා හෝ සතිපතා පත්තර ලෑලිවලින් මෙන් ම ග‍්‍රාහකත්වය කල් තබා අලෙවියෙන් ද සිදු කළ හැකියි. නමුත් මේ ආකෘතිය සාර්ථක වන්නේ අවශ්‍ය තරම් දැන්වීම් ලැබේ නම් පමණයි. ලෝකයේ ආර්ථික වශයෙන් වඩාත් සාර්ථක පුවත්පත් ආයතන, මහා පරිමාන දැන්වීම්කරුවන් මෙන් ම ලූහුඩු දැන්වීම් ද මනා ලෙස තමන් වෙතට ඇද ගන්නට සමත්ව සිටිනවා.

එහෙත් පසුගිය දශකය තුළ දැන්වීම්කරුවන් වඩ වඩාත් ඉන්ටර්නෙට් දැන්වීම්වලට යොමු වීම නිසා පුවත්පත්වල අත්දුටු දැන්වීම් ආකෘතිය ඉරිතලා ගිහින්. බටහිර රටවල බහුතරයක් පුවත්පත් ආයතන අද බරපතල ආර්ථික ප‍්‍රශ්නයකට මුහුණ දී ඇත්තේ ඉන්ටර්නෙට් අභියෝගය ජය ගන්නේ කෙසේ ද යන්න තවමත් හරිහැටි පැහැදිලි නොමැති වීම නිසායි.

මේ ගැන ෙසෙද්ධාන්තිකව විග‍්‍රහ කරනවා වෙනුවට සැබෑ පුවත්පත් උදාහරණයට ගනිමින් කථා කළ හැකියි. මා බටහිර උදාහරණ ගන්නේ නවීකරණ අභියෝගවලට මුලින් ම හා ප‍්‍රබලවම මුහුණ දීමට ඔවුන්ට සිදුව ඇති නිසයි.

The Guardian now comes out in many formats, many media

The Guardian now comes out in many formats, many media

ආර්ථික මට්ටම් අතින් බෙහෙවින් වෙනස් වූවත් මූලික අරමුණු හා ආකෘතිය අතින් රාවයට යම් තරමක සමාන්තර බවත් ඇති බි‍්‍රතාන්‍ය පුවත්පතක් වන්නේ ගාඩියන් The Guardian පුවත්පතයි. 1821දී මැන්චෙස්ටර් ගාඩියන් ලෙසින් ඇරඹුණු මේ පුවත්පත, මුල පටන් ම ලිබරල් චින්තනයට හා සංවාදයට මුල් තැන දෙන ප‍්‍රකාශනයක් වුණා.

එහි ඉතිහාසයේ වඩාත් ප‍්‍රකට කතුවරයා වූ C P ස්කොට් 1872 සිට 1929 දක්වා වසර 57ක් එම තනතුර දැරූ අතර 1907දී එහි හිමිකරුවන්ගෙන් අයිතිය මිළදී ගත්තා. ස්කොට් හට අවශ්‍ය වූයේ අන්තර්ගතය ස්වාධීන වූත්, ආර්ථික වශයෙන් ස්ථාවර වූත් පදනමකින් පුවත්පත පවත්වා ගෙන යන්නටයි. මේ සඳහා 1936දී එහි හිමිකාරිත්වය ස්කොට් භාරකාර අරමුදල (The Scott Trust) නම් ලාබ නොලබන පදනමකට පවරනු ලැබුවා. 2008දී මේ අරමුදල සීමාසිහත සමාගමක් බවට පත් කරනු ලැබුවත්, මුල් අරමුණු දිගට ම පවත්වා ගෙන යන බවට නව භාරකරුවන් කර්තෘ මණ්ඩලයට ප‍්‍රසිද්ධියේ ප‍්‍රතිඥා දී තිබෙනවා.

ස්කොට් අරමුදල (දැන් සීමාසහිත සමාගම) කරන්නේ ගාඩියන් පුවත්පත, එම සමාගමේ ඉරිදා ප‍්‍රකාශනය වන Observer පුවත්පත ඇතුඵ එම ආයතනය පළ කරන ප‍්‍රකාශන ගොනුවෙහි මූල්‍යමය ස්ථාවරත්වය තහවුරු කිරීමයි. ප‍්‍රකාශනවල කතුවරුන් පත් කිරීම හැරුණු කොට වෙනත් කර්තෘ මණ්ඩල ප‍්‍රතිපත්ති හෝ එදිනෙදා පුවත් පිළිබඳ කිසිදු තීරණයකට හිමිකාර භාරය/සමාගම මැදිහත් වන්නේ නැහැ. එය ප‍්‍රකාශනවල ස්වාධීනත්වය සඳහා ස්කොට් පවුල විසින් හඳුන්වා දෙන ලද ගෞරවනීය සම්ප‍්‍රදායක්.

ගාඩියන් පුවත්පත බහුවිධ මතිමතාන්තර සඳහා ඉඩ ලබා දෙන, පාලක හා අධිපති පන්තියෙන් දුරස්ථ බව පවත්වා ගන්නා ප‍්‍රකාශනයක්. වෙළඳපොල මුල් තැනට ඒමට වඩා ඉහළින් සිය ස්වාධීනත්වය රැක ගැනීම සළකන ආකාරයේ පුවත්පතක්. කලක් වාමාංශීය නැඹුරුවක් ඇති බවට සළකනු ලැබූවත්, එය වෙළඳපොල ආර්ථිකය පිළි ගන්නා සහ එම රාමුව තුළ වඩාත් සංවේදී හා සමානාත්මතාව අගයන (egalitarian) සමාජයක් බි‍්‍රතාන්‍යයේ බිහි කිරීමට පෙනී සිටින ප‍්‍රකාශනයක්.

බි‍්‍රතාන්‍යයේ දිනපතා පුවත්පත් අතර ගාඩියන් පුවත්පතට සුවිශාල අලෙවියක් නැහැ. දිනපතා පුවත්පත් 11න් ගාඩියන්ට ඇත්තේ 10 වැනි තැනයි. 2012 දෙසැම්බරයේ එහි සාමාන්‍ය දෛනික අලෙවිය පිටපත් දෙලක්ෂයක් පමණ වූවා. (දක්‍ෂිණාංශික නැඹුරුවක් ඇති Daily Telegraph පත‍්‍රය පිටපත් ලක්‍ෂ පහ මාරක් ද, ප‍්‍රභූ පන්තිය නියෝජනය කරන The Times පත‍්‍රය පිටපත් ලක්‍ෂ හතරක් පමණ ද අලෙවි වනවා.)

එහෙත් ගාඩියන් වෙබ් අඩවිය පුවත්පත් කලාවේ සාරධර්ම රැක ගනිමින් විචිත‍්‍ර වූත්, විවිධාකාර වූත් අන්තර්ගතයන් ලබා දෙන බැවින් එය බි‍්‍රතාන්‍ය පුවත්පත් වෙබ් අඩවි අතර වෙබ් පාඨකයන් (visitors) පැමිණෙන සංඛ්‍යාව අතින් දෙවැනි තැන ගන්නවා.

ගාඩියන් පුවත්පත දැන් කලෙක පටන් ම ලාබයක් නොව පාඩු ලබන ප‍්‍රකාශනයක්. Observer පත‍්‍රය ද කලෙකින් නිෂ්පාදන වියදම් ආවරණය වන තරම් ආදායමක් ලබා නැහැ. ස්කොට් භාරයේ පවුම් මිලියන් 190ක් පමණ අරමුදල් තිබෙන නිසා එදිනෙදා පඩි ගෙවීම් හා මුද්‍රණ වියදම් පිරිමසා ගත හැකියි. එමෙන් ම හොදින් විකිණෙන හා ලාබ ලබන විශෙෂිත සඟරා (උදා: මෝටර් රථ පිළිබඳ Auto Trader) කිහිපයක් ඔවුන්ට තිබෙනවා. ඒවායේ ලාබයෙන් ප‍්‍රධාන පුවත්පත් දෙකේ වියදමට අභ්‍යන්තර සහනාධාරයක් (cross-subsidy) ලැබෙනවා.

එසේ වුවත් වඩාත් තිරසාර මූල්‍යමය පදනමක් ඉදිරි වසර පහ තුළ උදා කර ගැනීමට වසර දෙසීයකට ආසන්න ඉතිහාසයක් ඇති ගාඩියන් පත‍්‍රයට අවශ්‍ය වී තිබෙනවා. පරම්පරා ගණනක් පුවත්පතේ කීර්තිනාමය තහවුරු කළ උසස් මට්ටමේ පුවත් වාර්තාකරණය හා කර්තෘ මණ්ඩල ස්වාධීනත්වය කිසි ලෙසකින් හෝ දියාරු නොකර, නවීකරණය හා තරුණ ග‍්‍රාහකයන්ට වඩාත් සමීපවීමේ ඉලක්ක ද්විත්වය හඹා යන්නට කතුවරුන් හා කළමනාකරුවන් දස අතේ උපක‍්‍රම සොයනවා.

ගාඩියන් මුද්‍රිත පිටපත් අලෙවිය (වෙනත් බි‍්‍රතාන්‍ය පුවත්පත් සමග ම) ටිකෙන් ටික පහළ බසිමින් තිබෙනවා. සමීක්‍ෂණ වලින් පෙනී යන්නේ බහුතරයක් පාඨකයන් මැදිවියේ හා වයෝවෘද්ධ අය බවයි. මේ ජනගහන පරාසය තුළ කොටු වූ ප‍්‍රකාශනයකට දිගු කාලීන වෙළඳපොල විභවයක් නැති බව ගාඩියන් කතුවරුන් හොදාකාර දන්නවා.

ගාඩියන් මුද්‍රිත පිටපත් අලෙවිය අඩු වන අතර එහි වෙබ් පාඨක පිරිස දිගින් දිගට ම ඉහළ යමින් තිබෙනවා. ඩිජිටල් ග‍්‍රාහකත්ව ක‍්‍රමයක් හඳුන්වා දී මාසයකට පවුම් 10ක මිළක් නියම කර ඇතත්, ගාඩියන් වෙබ් අඩවිය තවමත් නොමිළයේ ලෝකයේ ඕනෑ ම තැනෙක සිට කියවිය හැකියි. http://www.guardian.co.uk

එයට හැම පැය 24කදී ම අඵත් අන්තර්ගතයන් 400ක් පමණ එකතු කරන අතර මීට පෙර පළ කරන ලද මිලියන් තුනකට අධික ලිපි හා පුවත් අංග එහි තිබෙනවා. 2012 මැදදී එයට දිනකට මිලියන් 4ක් පමණ වෙබ් පාඨකයන් ඇදී ආවා. මුද්‍රණ වියදම් නැතත් මෙතරම් සුවිසල් වෙබ් අඩවියක් ප‍්‍රශස්ත තාක්‍ෂණික මට්ටමින් පවත්වා ගැනීමේ සැළකිය යුතු වියදමක් තිබෙනවා.

වෙබ් අඩවියට ම කැපවූ ගාඩියන් කාර්ය මණ්ඩලයක් ද සිටිනවා. සංවේදී හා සුක්‍ෂම ලෙසින් යම් තරමකට දැන්වීම් බැනර් වෙබ් අඩවියේ අඩංගු කළත් කියවන්නාගේ අවධානය බිෙදන විදියේ ගොරහැඩි වෙබ් දැන්වීම් පිළිවෙතක් ඔවුන්ට නැහැ.

එසේ ම සමහර තරගකාරී පුවත්පත් වෙබ් අඩවි කරන්නාක් මෙන් පැපිරාට්සි මට්ටමේ උද්වේගකාරී ඡයාරූප හා ඕපාදුප පළ කිරීමක් ද නැහැ. තම ප‍්‍රතිරූපය හා කීර්තිනාමය හෑල්ලූ කර නොගෙන සාර්ථක වෙබ් අඩවියක් පවත්වා ගැනීම අද කාලේ අසීරු හා ප‍්‍රශංසනීය කාරියක්.

ගාඩියන් වෙබ් අඩවියට නොමිලයේ පිවිසී එහි වත්මන් හා සංරක්‍ෂිත අන්තර්ගතය කියැවීමට ඕනෑ ම කෙනෙකුට අවකාශය තිබිය යුතුය යන පරමාදර්ශයේ එහි කතුවරුන් සිටිනවා. එහෙත් මේ වන විට තරගකාරී පුවත්පත් ගණනාවක් සිය වෙබ් අඩවි පරිශීලනයට කුඩා පරිමානයේ අය කිරීම් කරනවා.

Faced with declining sales, British newspapers are keen to find how to engage readers through new formats and strategies

Faced with declining sales, British newspapers are keen to find how to engage readers through new formats and strategies

රූපට් මර්ඩොක් සමාගමට අයත් The Times හා Sunday Times පුවත්පත් මෙසේ අය කිරීම් කිරීමේ ආකෘතියට යොමුව සිටිනවා. ඒ අතර අමෙරිකාවේ ඉතා ලිබරල් හා සම්භාවනීය පුවත්පතක් වන නිව්යෝක් ටයිම්ස් (New York Times) පත‍්‍රය ද පහත බසින මුද්‍රිත අලෙවිය හමුවේ සිය වෙබ් අඩවිය අර්ධ වශයෙන් අය කිරීමේ ක‍්‍රමයකට නතු කොට තිබෙනවා. තවමත් ඔවුන්ගේ බොහෝ පුවත් හා ලිපි නොමිළයේ ඉන්ටර්නෙට් හරහා කියවිය හැකි වුවත් දිනපතා එයට ප‍්‍රවේශ වී සියඵ ලිපි කියවීමට නම් කුඩා ගෙවීමක් කළ යුතුයි. (එහෙත් Washington Post පත‍්‍රය එබන්දක් නොකර දිගටම සිය වෙබ් අඩවි පරිශීලනය නොමිළයේ ම ලබා දෙනවා.)

1851දී අරඹා අද දක්වා අඛණ්ඩව පවත්වා ගෙන යන නිව්යෝක් ටයිම්ස් පුවත්පත, සියවසකට වැඩි කාලයක් කිහිප දෙනෙකුගේ හිමිකාරිත්වය යටතේ පැවතුණා. 1960 ගණන්වල එය කොටස් වෙළඳපොලට කොටස් ප‍්‍රමාණයක් නිකුත් කළත් සුල්ස්බර්ගර් පවුලේ බහුතර හිමිකාරිත්වය (88%) හරහා ඔවුන්ට තීරණාත්මක බලපෑමක් තිබෙනවා.

2009 ජනවාරියේ නිව්යෝක් ටයිම්ස් සමාගම ලෝකයේ ධනවත් ම පුද්ගලයා වන මෙක්සිකානු ටෙලිකොම් ව්‍යාපාරික කාලෝස් ස්ලිම්ගෙන් (Carlos Slim) ඩොලර් මිලියන් 250ක් ණයට ගත්තා. ඉන්පසු ස්ලිම් එහි තවත් ආයෝජන කළා. 2011 ඔක්තෝබර් වන විට ස්ලිම්ගේ කොටස් එකතුව 8.1%ක් වූවා.

වෙළඳ ඒකාධිකාරයන් ඇතුඵ විවිධ ව්‍යාපාරික අක‍්‍රමිකතා ගැන ස්ලිම්ට එරෙහිව ඇති චෝදනා ගැන ස්වාධීනව හා උද්‍යොගශීලිව තව දුරටත් වාර්තා නොකරන බවට මාධ්‍ය විචාරකයන් සමහරක් දෙනා නිව්යෝක් ටයිම්ස් පත‍්‍රයට දොස් පවරනවා.

මේ අතර ගාඩියන් පත‍්‍රය ද තමන්ගේ ඇතැම් විශෙෂාංග සඳහා දානපතියන්ගේ අනුග‍්‍රහය ලබා ගන්නවා. ලෝකයේ අද විශාලතම දානපති පදනම වන බිල් සහ මෙලින්ඩා ගේට්ස් පදනමෙන් දියුණුවන ලෝකයේ ප‍්‍රශ්න හා තොරතුරු වාර්තාකරණයට මූල්‍යමය ආධාර ලැබෙනවා. එය එසේ තිබියදිත් ගේට්ස් පදනමේ යම් ප‍්‍රතිපත්ති හා කි‍්‍රයා කලාපයන් සාධක සහිතව විවේචනය කිරීමේ පුවත්පත් කලා නිදහස ද ගාඩියන් මාණ්ඩලික ලේඛකයන්ට ලබා දී තිබෙනවා.

මේ සියල්ලෙන් පෙනී යන්නේ පරම්පරා පරතරය, නවීන තාක්‍ෂණය හා වෙළඳපොල අවිනිශ්චිත බව යන ප‍්‍රබල අභියෝග හමුවේ මුඵමනින් ම නොසැළී සිටීමට සියවසකට වඩා ඉතිහාසයක් ඇති බටහර පුවත්පත් දැවැන්තයන්ට පවා නොහැකිව ඇති බවයි.

ආරම්භකයන්ගේ උතුම් අරමුණු රැක ගනිමින්, පාඨකයන්ගේ විශ්වාසය පවත්වා ගනිමින්, කර්තෘ මණ්ඩල ස්වාධීනත්වය හා ව්‍යාපාරික සාර්ථකත්වය තුලනය කිරීම අද ලොව පුරා ලොකු කුඩා පුවත්පත්වලට ඇති පොදු හා දුෂ්කර කාරියයි. එය කිසිසේත් ලෙහෙසි පහසු දෙයක් නොවෙතත්, නව අත්හදා බැලීම් හා නව්‍යකරණය හරහා 21 වන සියවසට ගැලපෙන විසඳුම් සොයා යාමේ අවස්ථාව එළැඹ තිබෙනවා.

රාවය නවීකරණය කිරීමේ අභියෝගය විග‍්‍රහ කළ යුත්තේ ගෝලීය තොරතුරු සමාජය පුරා හමා යන විපර්යාසයේ සැඩ සුළංවලට සාපේක්‍ෂවයි. එම නවීකරණ ගමනේදී හැම කෙනකු ම සතුටු කරන්න රාවයට බැරි වේවි.

මේ ගැන තව දුරටත් ලබන සතියේ කථා කරමු.

Advertisements

Dispatch from Rio+20: The UN Kicks the Paper Habit – at last!

Text of my news feature published in Ceylon Today newspaper on 23 June 2012

The UN Kicks the Paper Habit – at last!

By Nalaka Gunawardene
In Rio de Janeiro, Brazil

The United Nations secretariat – the world’s largest bureaucracy – has long been known as a formidable ‘paper factory’. It cranks out millions of documents every year in the organisation’s six working languages. Some of it is not read even once.

A few years ago, it acknowledged producing over 700 million printed pages every year (2005 figures). The cost of printing documents in its New York and Geneva offices along was over 250 million dollars a year.

And major international conferences convened by the UN have seen a splurge of paper – both official documents and many that are simply self-promotional of various participating national delegation, development agencies or companies. When such events end, literally tons of paper are left behind convention sites.

Environmentalists have been urging the UN to go easy on paper for many years, both to save trees pulped to make paper, and to reduce chemicals use and carbon emissions in printing or copying.

The message is finally being heeded. The United Nations Conference on Sustainable Development in Rio de Janeiro is the first major UN event to reduce paper use – and it shows.

The entire meeting process is using less paper, and more electronic means for generating and sharing information. It’s the result of a new initiative called PaperSmart.

The vast Rio Centro convention centre, where the main inter-governmental meetings and major groups’ discussions are being held, is surprisingly paper-free.

So is the media centre, the operations base for hundreds of journalists from all over the world covering dozens of parallel sessions and events. In the past, this was a favourite ‘dumping ground’ for paper based materials.

At Rio+20 this week, only a handful of non-governmental organisations, academic bodies and activist groups still peddled paper. Most others had cut back on indiscriminate distribution of publications, posters, postcards and other materials.

Of course, the UN system loves to belabour the point. A dedicated website (http://papersmart.un.org) explains the underlying thinking and mechanics. PaperSmart is based on four principles: sustainability, efficiency, accessibility and knowledge management.

Switching from atoms to electrons has not been easy or smooth. Some participants – including web-savvy journalists – have been struggling with the complicated Rio+20 website and related online UN information services.

It’s still a work in progress, but PaperSmart is definitely a positive development to be cheered.

“After decades of sanctimonious preaching about the environment, the United Nations is taking a step in the right direction,” says Thalif Deen, the UN Bureau Chief of the developing world’s news agency, Inter Press Service (IPS).

Deen is a veteran of many UN conferences and processes who has seen how telexes and teleprinters gave way to instant global communications with Internet-enabled laptops and smartphones.

He recalls: “I was on the reporting staff of the first conference newspaper IPS published during the 1992 Earth Summit in Rio where the UN’s carbon foot print was all over the conference centre: reams and reams of reports and documents and thousands of UN staffers flying in from UN offices the world over.”

Deen hails Rio+20 as “a major breakthrough for a global institution long accused of extravagance and conspicuous consumption”.

A few years ago, Deen asked Shashi Tharoor, then UN under-secretary-general for public information, on when the paperless office might finally arrive at the UN Secretariat.

The digitally savvy Tharoor admitted the UN’s track record was not a good one. He then offered a comparison: “The amount of paper we use in a year to produce every single UN document, in all six official languages, is equivalent to what the New York Times consumes to print a single Sunday edition.”

Things have evolved a bit both in the newspaper industry and the UN bureaucracy since that remark was made in 2005. Newspapers in the west are now selling less, especially in paper editions.

Simply stamping out paper use can be misleading unless the total energy and resource uses are factored in. In recent years, concerns have been raised on the carbon emissions of massive internet servers.

Of course, these are dwarfed by the amount of planet-warming gases spewed out by delegates flying long distances to be in the same crowded conference with thousands of others.

As at June 20 evening, Rio+20 had close to 40,000 officially registered participants in various categories. Many unofficial events attract more.

Environmentalists, relieved by the reduced use of paper, would also be quick to point out growing problems of electronic waste.

It seems there is no such thing as an impact-free communication!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #39: පුවත්පතේ අනාගතේ ඩයිනසෝර් මාවත ද?

This is the Sinhala text of my weekend column in Ravaya, published on 6 Nov 2011. To mark the newspapers’s 25th anniversary that falls this month, I begin some reflections on the future of newspapers. In this first piece, I discuss how science fiction and thriller writer Michael Crichton (1942-2008) once foresaw the fate of what he called ‘Mediasaurus’.

Who succeeds mediasaurus?

Who succeeds mediasaurus?

රාවයට වසර 25ක් සපිරෙන්නේ 2011 නොවැම්බර් මාසයේ. මගේ මාධ්‍ය හා සන්නිවේදන ජීවිතයට වසර 25ක් පිරුණේ 2011 සැප්තැම්බරයේ. මේ පිය සටහන් දෙක නිමිති කර ගෙන එක්කෝ මට යටගිය දවස් ගැන ආවර්ණය කළ හැකියි. නොඑසේ නම් මේ සංධිස්ථානයේ කෙටි විරාමයක් ගනිමින් ගනිමින් ඉදිරිය ගැන මෙනෙහි කළ හැකියි. මා කවදත් අනාගතය දෙස එබී බලන්නට කැමැති නිසා පුවත්පත් කලාවේ හා මාධ්‍ය කර්මාන්තයේ හෙට දවස ගැන කථා කරමු.

අද ලොව බහුවිධ ජනමාධ්‍ය අතරින් සංවිධානාත්මකව පවතින පැරණිතම ජන මාධ්‍යය පුවත්පත හෙවත් මුද්‍රිත මාධ්‍යයයි. මුද්‍රණ යන්ත්‍ර මගින් පිටපත් මුද්‍රණය කොට අලෙවි කළ, කාලීන තොරතුරු රැගත් වාරික ප්‍රකාශනයක් ලෙස දැනට හදුනාගෙන ඇති පැරණිතම පුවත්පත මුල් වරට එළි දැක්කේ 1605දී ජර්මනියේ. මේ අනුව වසර 400කට වැඩි ඉතිහාසයක් පුවත්පත්වලට තිඛෙනවා. මේ සියවස් හතරක කාලය තුළ සිනමාව, රේඩියෝව, ටෙලිවිෂනය හා ඉන්ටර්නෙට් මාධ්‍යවල බිහි වීමත් සමග නව අභියෝගවලට මුහුණ දෙමින් පරිනාමය වී ආ පුවත්පතේ ඉතිහාසය විචිත්‍රයි.

21 වන සියවසේ නූතන තොරතුරු සමාජයේ ප්‍රවණතා හා ග්‍රාහක බලාපොරොත්තුවලට ප්‍රතිචාර දක්වමින් හැඩ ගැසෙන්නට පුවත්පත් කලාවට හා කර්මාන්තයට හැකි ද? නැත්නම් ඉදිරි වසර හෝ දශක කිහිපය තුළ පුවත්පත් වද වී යාමේ තර්ජනයක් ඇත් ද?

මුද්‍රිත මාධ්‍යයේ අනාගතය ගැන සුභවාදීව මෙන්ම අසුභවාදීව කැරෙන විග්‍රහයන් තිඛෙනවා. පත්තර කියවමින් හැදී වැඩී, පත්තරවලට දැඩි ඇල්මකින් යුතුව මාධ්‍ය ලෝකයට පිවිසී, කලක් පත්තරවල වැඩ කළ මට මේ ෙක‍ෂත්‍රය ගැන ලෙන්ගතුකමක් හා බැදීමක් තිඛෙනවා. එහෙත් ඒ බැදීම්වලින් මදකට දුරස් වී තුලනාත්මකව හා යථාර්ථවාදීව පුවත්පතේ අනාගතේ දෙස බැලීමට මා උත්සාහ කරනවා.

සොබා දහමේ නොනවතින පරිනාමීය කි්‍රයාදාමයක් පවතින බව (evolutionary process) අප දන්නවා. ඒ පරිනාමයේදී වඩාත් සවිමත්, උපක්‍රමශීලී හා ආක්‍රමණශීලී ජීවීන් ඉතිරි වන අතර අනෙක් ජීවීන් මුළු ගැන්වී, ව`ද වී යනවා. මෙයට සමාන ප්‍රවාහයන් මානව සමාජය හා වෙළ`දපොල ආර්ථීකය තුළත් ක්‍රියාත්මක වනවා. කාලානුරූපව හැඩ ගැසෙන්නට නොහැකි හෝ නොකැමැති හෝ කර්මාන්ත, ආයතන හා සම්ප්‍රදායයන් කල් පවතින්නේ නැහැ. ජනමාධ්‍ය ෙක‍ෂත්‍රයටත් මෙය අදාලයි.

මේ බව ප්‍රබලව අපට කියා දුන් එක් අයකු වූයේ අමෙරිකානු විද්‍යා ප්‍රබන්ධ හා ත්‍රාසජනක කථා රචක මයිකල් ක්‍රයිටන් (Michael Crichton). වෘත්තියෙන් වෛද්‍යවරයකු වූ ඔහු ජුරාසික් පාක් (Jurassic Park) පොත් පෙළ ලිවීම නිසා ලෝප්‍රකට වුණා. ජෛවීය ඉතිහාසයේ වසර මිලියන් 165ක පමණ කාලයක් තිස්සේ මහ පොළවේ ප්‍රබලතම සත්ත්ව කොට්ඨාශය වූ ඩයිනසෝරයන් (dinosaurs) නැවත බිහි කිරීමේ භයානක විද්‍යාත්මක අත්හදා බැලීමක් පාදක කර ගත් ඒ කථා, ස්ටීවන් ස්පිල්බර්ග් විසින් ජනප්‍රිය චිත්‍රපට මාලාවක් බවටත් පත් කළා.

ඩයිනෝසරයන් වද වී යාමට හේතු ගැන විද්‍යාඥයන් තවමත් තර්ක විතර්ක කරනවා. ඩයනසෝරයන් පමණක් නොවෙයි වෙනත් සත්ත්ව කොට්ඨාශයනුත් කලින් කලට වද වී යාම ජෛව පරිනාමයේ හොදින් දන්නා, පාෂාණභූත සාක‍ෂීන්ගෙන් ද ඔප්පු වන සත්‍යයක්.

1993 සැප්තැම්බර් මාසයේ Wired ගරාවේ කලාපයට මයිකල් ක්‍රයිටන් ‘Mediasaurus’ නමින් අනාගතවේදී ලිපියක් ලිව්වා. එහි මුඛ්‍ය අදහස වුණේ එදා ඩයිනසෝරයන් මෙන් ම ප්‍රධාන ප්‍රවාහයේ ජනමාධ්‍ය ද පරිනාමීයව හැඩ ගැසීමට නොහැකි වීම නිසා නුදුරු අනාගතයේදී වද වී යනු ඇති බවයි.

එහි එක් තැනෙක ඔහු මෙසේ කීවා: “මෑත සමීක‍ෂණ කිහිපයකින් හෙළි වූ පරිදි අමෙරිකානු මාධ්‍ය බහුතරයක් මහජනයාට සැබැවින් ම අදාල හා වැදගත් කරුණු ගැන වාර්තා කිරීම හා ගවේෂණය වෙනුවට වල්පල් හා ඕපාදූපවලට වැඩි අවධානයක් යොමු කරනවා. රටේ ප්‍රශ්න ගැන විග්‍රහ කරනවා වෙනුවට අපේ මාධ්‍ය කරන්නේ ඒ දැවෙන ප්‍රශ්නවලට තව ටිකක් ඉන්ධන එකතු කිරීමයි. තමන්ගේ ලොකුකම ගැන අධිතක්සේරුවක් හා ස්වයංරාගයක් ((Narcissistic) ඇති මාධ්‍යවේදීන් හා දේශපාලකයන් දෙපසකට වී කරන ක්‍රීඩා තරගයක් බදු මේ විකාරය දෙස මාධ්‍ය ග්‍රාහකයන් බලා සිටින්නේ පිළිකුලෙන් හා කලකිරීමෙන් යුතුවයි. මේ තත්වය දිගට ම පවතින්නට බැහැ!”

ක්‍රයිටන් සැබෑ ලෝකයෙන් දුරස්ථ වූ දවල් හීන බලන්නකු නොවෙයි. වෙළදපොල ආර්ථීකය තුළ තමන්ගේ පැවැත්ම සදහා මාධ්‍ය ආයතන තරගකාරීව නිරන්තර අරගලයක යෙදෙන බව ඔහු පිළි ගත්තා. (මාධ්‍යවල සමාජ වගකීම ගැන සරසවි දේශනාගාර හා විසිත්ත කාමරවල සිට බණ කියන පර්යේෂකයන්ට හසු නොවන යථාර්ථයත් එයයි.)

ඔහු තව දුරටත් මෙසේ තර්ක කළා: “වර්තමානයේ මාධ්‍ය යනු කර්මාන්තයක්. ඒ කර්මාන්තය සමාජයට සපයන නිෂ්පාදනය නම් තොරතුරුයි (information). බාල බඩු නිපදවන හා අලෙවි කරන සමාගම් පාරිභෝගිකයන් විසින් ප්‍රතිෙක‍ෂප කරනවා. අපේ මාධ්‍ය කර්මාන්තය මෑතක පටන් නොවැදගත්, වැරදි සහගත, විකෘති වූ හා වෙනත් අන්දමින් බාල මට්ටමේ තොරතුරු අපට අලෙවි කරනවා. සරුව පිත්තල දවටනවල අසුරා තිබුණත් බය නැතිව පාවිච්චි කළ නොහැකි තරමට අපේ මාධ්‍ය අපට දෙන තොරතුරුවල ප්‍රමිතියක් නැහැ. මේ නිසා ටිකෙන් ටික පාරිභෝගිකයන් මේ ‘බාල බඩු’ මිළට ගැනීම අඩු කරනවා. නොබෝ කලෙකින් අමෙරිකානු මාධ්‍ය කර්මාන්තයට ඇති තරම් පාරිභෝගිකයන් සොයා ගන්නට බැරි වේවි. එවිට ඒ මාධ්‍ය, වෙළදපොල ප්‍රවාහයන් විසින් ගසා ගෙන ගොස් අතුරුදහන් වෙනු ඇති.”

ඔහු කීවේ නිව්යෝක් ටයිම්ස් පත්‍රය වැනි මුද්‍රිත ලෝකයේ මහා බලකණු මෙන් ම ABC, NBC සහ CBS වැනි අමෙරිකානු ටෙලිවිෂන් නාලිකා ද දශකයක් ඇතුළත වෙළ`දපොලෙන් ඉවතට විසි වීල වද වී යනු ඇති බවයි.

මේ අතර සියළු මාධ්‍යයන් යටිකුරු කරන නව තාක‍ෂණයක් ද මතුව ඇති බව ක්‍රයිටන් සිය ලිපියේ සදහන් කළා. ඒ තමා ඉන්ටර්නෙට්. 1993දී ඉන්ටර්නෙට් මාධ්‍යය දියුණු රටවල පවා එතරම් ප්‍රචලිත වී තිබුණේ නැහැ. එහෙත් තොරතුරු ගලනයට එයින් ඇති කළ හැකි ප්‍රබල බලපෑම ක්‍රයිටන් කල් තබා දුටුවා.

ක්‍රයිටන්ගේ විද්‍යාත්මක චින්තනය හා පරිකල්පන ශක්තිය ගැන ලොකු පිළිගැනීමක් පැවති නිසා ඔහුගේ ලිපිය මාධ්‍ය ආයතන හා පර්යේෂකයන් අතර වාද විවාද ඇති කළා. එතැන් පටන් ගෙවී ගිය දශකය (1993-2003) කාලයේ ඉන්ටර්නෙට් මාධ්‍යයේ සීඝ්‍ර ප්‍රගමනයක් සිදු වුණා. 1995දී ලොව පුරා ඉන්ටර්නෙට් පරිහරණය කළේ මිලියන 16යි. එය 2003 අගදී මිලියන් 719 දක්වා ඉහළ ගියා. (2011 මැද වන විට මේ සංඛ්‍යාව මිලියන් 2ල110 යි) ඉන්ටර්නෙට් ප්‍රචලිත වීම සම කළ හැක්කේ 1447 දී යොහාන් ගුටන්බර්ග් විසින් මුද්‍රණ ශිල්පයේ වර්තමාන තාක‍ෂණ සම්ප්‍රදාය ඇරඹීමටයි. ඒ දක්වා ඉතා සීමිතව කෙරුණු තොරතුරු හුවමාරුවට හා දැනුම ඛෙදා හැරීමට විශාල ඉදිරි පිම්මක් පනින්නට මුද්‍රණ ශිල්පය ඉඩ සැළැස්වූවා. (ඒ දක්වා සිදු වූයේ පොත් හා වෙනත් ලේඛනවල පිටපත් තනි තනිව අතින් පිටපත් කිරීමයි.)

Mediasaurus - courtesy Slate

Mediasaurus - courtesy Slate

ඉන්ටර්නෙට් ප්‍රචලිත වීම සමග ඒ නව මාධ්‍යයට බද්ධවීමේ ක්‍රම සොයන්නට පුවත්පත්, සගරා, රේඩියෝ හා ටෙලිවිෂන් ආයතනවලට සිදු වුණා. 2003 වන විට ප්‍රධාන පෙළේ මාධ්‍ය ආයතන තමන්ගේ වෙබ් අඩවි අරඹා සයිබර් අවකාශයේ තම ලකුණ යම් තරමකට සටහන් කර තිබුණා. ක්‍රයිටන්ගේ අනාවැකියට දශකයක් පිරෙන්නට ආසන්න වන විට අමෙරිකාවේ Slate නම් වෙබ් අඩවියේ මාධ්‍යවේදියෙක් ඒ ගැන ඔහුගෙන් විමසුවා. ඒ වන විටත් මාධ්‍ය ආයතන බරපතල ගරා වැටීමකට ලක් වී තිබුණේ නැහැ. ඔහුගේ උත්තරය: “අනාගතය පිළිබදව ඉලක්කගතව අනාවැකි කියන්නට කාටවත් බැහැ. මා අනතුරු ඇග වූ මාධ්‍ය ගරා වැටීම සිදු විය හැකි බව මා තවමත් විශ්වාස කරනවා. එහෙත් එයට දශකයකට වැඩි කාලයක් ගත වන හැඩයි!”

2000 දශකය තුළ අමෙරිකාව, කැනඩාව සහ යුරෝපයේ රටවල් ගණනාවක මුද්‍රිත මාධ්‍යය විශාල වෙළදපොල අර්බුදයකට ලක් වුණා. 2008 නොවැම්බර් 4 වනදා ක්‍රයිටන් මිය යන විට ඔහු අනතුරු ඇග වූ තත්ත්වය සැබෑවට ම ඉස්මතු වෙමින් තිබුණා. බටහිර රටවල පුවත්පත් සහ සගරා මිළදී ගැනීම සැළකිය යුතු අන්දමින් අඩු වී තිඛෙනවා. අලෙවි වන පිටපත් ගණන අඩු වූ විට දැන්වීම් ලැබීම ද පහත වැටෙනවා. පත්තර හා ස`ගරා කර්මාන්තය පදනම් වී ඇත්තේ දැන්වීම් ආදායමින් තම නිෂ්පාදන වියදමෙන් වැඩි කොටසක් පියවා ගන්නා අතර ඉතිරි ආදායම පිටපත් අලෙවියෙන් ලබා ගැනීමේ ආකෘතිය තුළයි. (දැන්වීම්වලට අප පෞද්ගලිකව කැමති වූවත් නැතත් මාධ්‍ය කර්මාන්තයට ඒවා නැතුව ම බැහැ. සරල උදාහරණයක් ගත්තොත් රු. 50කට විකිණෙන පත්තර පිටපතක නිෂ්පාදන වියදම එමෙන් දෙතුන් ගුණයක් වෙනවා. මේ වෙනස පියවා ගන්නේ දැන්වීම්වලින් ලැඛෙන ආදායමින්.)

බටහිර රටවල පත්තර සගරා පමණක් නොවෙයි. ප්‍රධාන පෙළේ ටෙලිවිෂන් හා රේඩියෝ සමාගම් ද අද වන විට දැඩි ආර්ථීක කුණාටුවකට හසු වී සිටිනවා. එයට හේතු වූ සාධක ගැන පොදු එකගතාවයක් නැහැ. ඇතැම් විචාරකයන් කියන්නේ ලොව පුරා 2008 සිට පැතිර ගිය ආර්ථීක අවපාතය එයට දායක වූ බවයි.
එහෙත් තවත් පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වාණිජමය මාධ්‍ය ෙක‍ෂත්‍රයේ – විශේෂයෙන්ම පත්තර හා සගරාවල – පිරිහීම 2008 පෙර පටන් ම ඇරඹී තිබුණු බවත්, එයට එම ෙක‍ෂත්‍රය තුළින් ම මතු වූ සාධක වැඩියෙන් හේතු වූ බවත්. මයිකල් ක්‍රයිටන්ගේ 1993 විග්‍රහය සිහිපත් කරමින් ඔවුන් කියන්නේ පාරිභෝගික සමාජය විසින් මාධ්‍ය ප්‍රතිෙක‍ෂප කිරීමට වගකිව යුත්තේ මාධ්‍ය ආයතන හා මාධ්‍යවේදීන් ම බවයි.

මීට අමතරව ඉන්ටර්නෙට් මාධ්‍යයේ ව්‍යාප්ත වීම නිසා තනිකර ම ඉන්ටර්නෙට් හරහා එසැනින් ප්‍රවෘත්ති ඛෙදාහරින නව මාධ්‍ය සේවා බිහි වුණා. ඒවාත් සමග තරග කිරීම සාම්ප්‍රදායික පුවත්පත්වලට හෝ එම පුවත්පත්වල වෙබ් අඩවිවලට ලෙහෙසි වූයේ නැහැ. පත්තර කර්මාන්තයේ පසුබෑමට මේ සාධක සියල්ල අඩු වැඩි පමණින් දායක වී තිඛෙනවා. නමුත් මේ ගෝලීය ප්‍රවණතාවයට වෙනස් තත්ත්වයක් ආසියාවේ රටවල දක්නට තිඛෙනවා.

පාඨක විශ්වාසය රැක ගනිමින්, නව තාක‍ෂණයන්ගේ අභියෝගවලට මුහුණ දෙමින් වාණිජමය වශයෙන් සාර්ථක පුවත්පත් හා සගරා පවත්වා ගත හැකි ද? එසේ නැතිනම් සහනාධාර ලබන හෝ විකල්ප ආදායම් මත යැපෙන ආර්ථීක මොඩලයකට මාරු වීමට ලොව පුරා පුවත්පත්වලට ළගදී ම සිදු වෙයි ද? පුරවැසි මාධ්‍යවේදීන් හා වැටුප් ලබන මාධ්‍යවේදීන් අතර පරතරය අඩු වී යන විට මාධ්‍ය ලෝකයේ කුමන විපර්යාස සිදු වේද? මේ ප්‍රශ්නවලට අපි එළඹෙන සතිවල පිළිතුරු සොයා යමු!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #31: 9/11 – ලොව සසල කළ මහ පුවතක මුල්පිටු මතකය

Text of my Sinhala column for Ravaya issue of 11 September 2011. In this one, I discuss how front pages of newspapers around the world reported 9/11 terrorist attacks, and how the dichotomy between reporting and editorialising blurred in some media outlets.

9-11 Frontpages at Newseum in Washington DC, photos by Nalaka Gunawardene

“පුවත්පත් කලාව යනු ඉතිහාසයේ මුල් කෙටුම්පතයි” (‘Journalism is the first rough draft of history.’)

මෙසේ කීවේ ඇමෙරිකාවේ වොෂිංටන් පෝස්ට් පත්‍රයේ ප්‍රකාශක ෆිලිප් ග්‍රහැම්. ඉතිහාසඥයන් මුහුණ නොදෙන අභියෝගයන්ට මාධ්‍යවේදීන් දිනපතා ප්‍රතිචාර දක්වනවා. දවසේ පැය 24 පුරා සජීව ලෙසින් ප්‍රවෘත්ති ආවරණය කැරෙන විද්්‍යුත් හා වෙබ් මාධ්‍ය බහුල අද කාලේ, හද සසල කරන මහා ප්‍රවෘත්තියක් අත්විදිමින් ම ඒ ගැන වාර්තා කරන්නට, විග්‍රහ කරන්නට ඔවුන්ට සිදුවනවා.

මෙය මාධ්‍ය ග්‍රාහකයන් හිතන තරම් ලෙහෙසි කාරියක් නොවෙයි. අපේ රටේ මෑත අවුරුදුවල මෙබදු මහා ප්‍රවෘත්ති අතරින් 2009 මැයි 18 වනදා මෙරට යුද්ධය අවස්න වීමත්, 2004 දෙසැම්බර් 26 වනදා සුනාමි ව්‍යසනයත් සිහිපත් වෙනවා. මේ සිදුවීම් දෙකේදී මාධ්‍ය ආවරණය සිදු වූ ආකාරය ගැන මාධ්‍ය පර්යේෂකයන් හා මාධ්‍යවේදීන් තවමත් වාද විවාද කරනවා. ඒ තරම් ම වාද විවාදයට ලක් වූ මහා ප්‍රවෘත්තියක් අදට හරියට වසර 10කට කලින් (2001) අමෙරිකාවේ නිව්යෝක් හා වොෂිංටන් නගරවල සිදු වුණා.

ඒ තමා අල්කයේඩා ත්‍රස්ත්‍රවාදීන් විසින් අමෙරිකාවේ වාණිජමය හා ආරක‍ෂක මර්මස්ථානවලට එල්ල කරන ලද සමෝධානිත ප්‍රහාරය. එදින උදේ මගී ගුවන්යානා 4ක් බලහත්කායෙන් අත්පත් කරගත් අල්කයේඩා පිරිසක් එයින් දෙකක් නිව්යෝක් නුවර ලෝක වෙළද මධ්‍යස්ථානය (World Trade Centre, WTC) නම් ගොඩනැගිලි සංකීර්ණයේ ගැටීමට පියාසර කළා. තවත් එකක් එරට ආරක‍ෂක අමාත්‍යාංශය පිහිටි වොෂිංටනයේ පෙන්ටගන් සංකීර්ණයට කඩා වැටෙන්නට සැළැස් වූ අතර සිවුවැනි යානය ඉලක්කයක් කරා යාමෙන් වැළකුණේ එහි සිටි මගීන් (ජීවිත පූජාවෙන්) ගුවන්යානාවේ කොල්ලකරුවන් සමග ගැටුණු නිසායි. එය පෙන්සිල්වේනියා ප්‍රාන්තයේ ෂැන්ක්ස්විල් ස්ථානයට කඩා වැටුණා.

පැය කිහිපයක් ඇතුළත රටවල් 70ක ජාතිකයන් 3,000ක් පමණ දෙනාට මරු කැදවූ මේ ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය නිසා සමස්ත අමෙරිකාව පමණක් නොවෙයි මුළුමහත් ලෝකය ම භීතියෙන් ඇලලී ගියා. දරුණු කම්පාවට පත්වුණා. WTC ප්‍රහාරය මේ අතරින් වඩාත් බිහිසුණු වූ අතර, ඉන්ධන පිරවුණු ගුවන්යානා ගැටී ගිනි ගැනීම නිසා ඉතා සවිමත් සේ තැනුණු මහා ගොඩනැගිලි දෙක කෙටි කාලයක් තුළ දිය වී කඩා හැලූණා. එහිදී මියගිය 2,753 දෙනා අතරට උදවුවට එහි ගිය ගිනි නිවන භටයන් 343ක් හා පොලිස් නිලධාරීන් 60ක් ද සිටියා.

සැප්තැම්බර් 11 වනදා සිදු වූ නිසා මෙය කෙටියෙන් 9/11 ප්‍රහාරය කියා හදුන්වනවා. ස්ථාන ගණනක් පුරා විසිරුණු, පැය ගණනක් පුරා පැතිරුණු මෙබදු සිදුවීමක් ගැන මාධ්‍ය ආවරණය කරන්නේ කොහොමද? මේ අභියෝගයට අමෙරිකානු මාධ්‍යවේදීන් ප්‍රමුඛ ප්‍රවෘත්ති වාර්තාකරණයේ නියැලි ලොව පුරා මාධ්‍ය ආයතන එදා විවිධ ආකාරයෙන් මුහුණ දුන්නා. දශකයකට පසුව එම ප්‍රහාරය ගැන මෙනෙහි කරන අයට මතකයන් පණ ගන්වන්නට උපකාර වන්නේත් එදා සහ ඉනික්බිති එළඹුණු දින ගණනක් තිස්සේ මාධයවේදීන් වචනවලින්, රූපවලින් කළ ආවරණයන් හා විග්‍රහයන් තමයි.

අමෙරිකාවේ වාණිජමය වශයෙන් වඩා ම වැදගත් නගරය වන නිව්යෝක්හි බොහෝ මාධ්‍ය ආයතන මූලස්ථානගත වී හෝ ප්‍රමුඛපෙළේ කාර්යාල පිහිටුවා තිඛෙනවා. ලෝක ව්‍යාප්ත මාධ්‍ය ජාල රැසක් කාර්යාලත් එහි තිඛෙනවා. මේවායේ සේවයේ නියුතුව සිටි මාධ්‍යවේදීන්, තමන්ගේ ජීවිතාරක‍ෂාව ගැන නොබලා තම නගරයට එල්ල වූ ප්‍රහාරය විස්තරාත්මකව වාර්තා කළා. ලොව පුරා විසුරුණු බිලියනයකට අධික ටෙලිවිෂන් ප්‍රේක‍ෂකයන් සංඛ්‍යාවක් සජීව ලෙසින් මේ වාර්තාකරණය නැරඹුවා. තමන්ගේ නෑ හිතමිතුරන්ට අනතුරක් වී ඇත්දැයි දැන ගැනීමට පවා ඉස්පාසුවක් නැතිව තම ග්‍රාහකයන්ගේ තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතිය වෙනුවෙන් සුවිශාල මෙහෙයක් ඉටු කළ හැම මාධ්‍යවේදියකුට ම 9/11 ප්‍රහාරය ජන මනසේ සනිටුහන් කිරීම ගැන ප්‍රනාමය හිමි වෙනවා.

ප්‍රහාරය නිසා ඇතැම් මාධ්‍ය ආයතනවලට ද හානි සිදු වුණා. The Wall Street Journal පුවත්පතේ කාර්යාලය තිබුණේ ඇද හැළුණු WTC කුළුණු අසලයි. හදිසියේ ම ඔවුන්ට කාර්යාලය අත්හැර දමා සැතපුම් 50ක් දුරින් පිහිටි තැනකට යාමට සිදු වුණා. එහෙත් මාධ්‍යවේදීන් එතැන සිට හෝ තම නිවෙස්වල සිට හෝ දිගට ම පුවත්පත පළ කළා. අධික පීඩනයක් යටතේ වුව මැදහත් හා විස්තරාත්මක වාර්තාකරණයක යෙදීම ගැන (පුවත්පත් කලාවේ නොඛෙල් ත්‍යාගය වැනි) පුලිට්සර් සම්මානයක් එම කාර්ය මණ්ඩලයට පසුව පිරිනමනු ලැබුවා.

9/11 ප්‍රහාරය අනුස්මරණය කිරීමේ විවිධ සාමයික, ශාස්තී්‍රය හා වෘත්තිමය අවස්ථා මේ දිනවල අමෙරිකාවේ පැවැත්වෙනවා. ඒ අතරින් මාධ්‍ය ආවරණය මෙනෙහි කරන හොද ම උත්සාහය හැටියට මා දකින්නේ වොෂිංටන් අගනුවර පිහිටි මාධ්‍ය හා සන්නිවේදන කෞතුකාගාරයේ (Newseum) තිඛෙන 9/11 මාධ්‍ය ස්මාරකයයි. එහි ප්‍රදර්ශන ශාලාවක් පුරා විහිදෙන මේ ස්මාරකය මැද තිඛෙන්නේ එදා ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය නිසා ගිනි ගෙන කඩා වැටුණු WTC උතුරු කුළුණේ ඉහළ රදවා තිබූ විද්්‍යුත් මාධ්‍ය විකාශන ඇන්ටෙනාවේ අඩි 31ක කොටසක්. එය වට කර ගෙන ඇත්තේ 9/11 ප්‍රහාරය ගැන අමෙරිකාවේ හා ලෝකයේ ඇතැම් පුවත්පත් සිය මුල්පිටුවලින් වාර්තා කළ ආකාරයයි.

පුවත්පත් කලාව ඉතිහාසයේ මුල් කෙටුම්පත් ලියනවා නම්, එහි හද ගැස්ම වඩාත් ම හසු කර ගන්නේ මුල් පිටු ඔස්සේයි. මහා ප්‍රවෘත්තියක් ගැන විවිධ පුවත්පත් මුල්පිටු වාර්තා කළ හැටි මෙසේ එක් තැන් කිරීම හොද ප්‍රදර්ශන උපක්‍රමයක්. එයින් අපේ බුද්ධියට හා හැගීම්වලට කළ හැකි බලපෑම පසුගියදා ඒ ප්‍රදර්ශනය නැරඹීමෙන් මා හොදාකාර අත් වින්දා.

බහු විධ පැතිකඩ ඇති සිදුවීමක් විවිධ මාධ්‍ය ආයතන හා මාධ්‍යවේදීන් විවිධාකාරයෙන් වාර්තාකිරීම ස්වාභාවිකයි. එහිදී සිදුවීමට වඩාත් සමීප පුවත්පත් වඩා ආවේගශීලීව වාර්තාකරන සැටිත්, කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈත සිට වඩාත් මැදහත්ව වාර්තා කළ සැටිත් අපට තේරුම් ගත හැකියි. 9/11 සිදුවීම වාර්තා කළ පුවත්පත් 127ක මුල් පිටු මේ ප්‍රදර්ශනයට ඇතුළත්. (එයින් සමහරක් එදින ම සවස්වරුවේ නිකුත් කළ විශේෂ මුද්‍රණ. අනෙක්වා පසුවදා.) අමෙරිකාවේ විවිධ ප්‍රාන්ත හා නගරවල පළ කැරෙන පුවත්පත් 93කත්, වෙනත් රටවල් පුවත්පත් 34කත් මුල්පිටු මේ ප්‍රදර්ශනයට යොදා ගෙන තිඛෙනවා. (ආසියාවෙන් ඇත්තේ ජපන් හා කොරියානු පුවත්පත් තුනක් පමණයි.)

පුවත්පත් කලාවේ එක් මූලික ආචාර ධර්මයක් නම් ප්‍රවෘත්ති වාර්තාකරණයේ කරුණු නිවැරදි හා සමබර විය යුතු අතර, මත දැක්වීම නිදහස් බවයි. මෙය ඉංග්‍රීසියෙන් කියන්නේ ‘Facts are sacred, but comment is free’. සාමාන්‍යයෙන් මුල්පිටු යොමු වන්නේ අළුත් ම තොරතුරු කැටි කැරුණු පුවත් වාර්තා කරන්න. එහෙත් සුවිශේෂී අවස්ථාවල පුවත්පතේ කතුවැකිය මුල් පිටුවට යෙදීමට කතුවරුන් තීරණය කරනවා. එහිදීත් එය කතුවැකියක් බව හොදින් හුවා දක්වනවා.

9/11 ප්‍රහාරය ගැන වාර්තා කිරීමේදී පුවත් හා මත දැක්වීම් අතර මේ ඛෙදීම ඇතැම් අමෙරිකානු පුවත්පත් අතින් ගිලිහී ගිය ආකාරය දැකිය හැකියි. ගිනි ගෙන දැවෙන හෝ කඩා වැටෙන උඔක‍ කුළුණුවල විශාල ප්‍රමාණයේ ඡායාරූප සමග ඇතැම් පුවත්පත් පොල්ගෙඩි අකුරින් හෙඩිම් පළ කළා. ‘Evil Acts!’ (අති දුෂ්ඨ ක්‍රියාවක්). ‘Bloody Terror!’ (ලේ හැලෙන භීතියක්). මුල්පිටු කිහිපයක හෙඩිම වූයේ ‘Act of War!’ හෙවත් යුද්ධමය ක්‍රියාවක් යන්නයි.

එවකට අමෙරිකානු ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව් බුෂ් සැප්තැම්බර් 11 සවස ටෙලිවිෂනයෙන් ජාතිය අමතා කළ කථාවේ ඇතැම් යෙදුම් ද සමහර පුවත්පත් සිය ප්‍රධාන හෙඩිමට උධෘත ලෙසින් යොදා ගත්තා. වඩාත් ම ආවේගශීලී හෙඩිම ලෙස මා දකින්නේ සැන්ෆ්රැන්සිස්කෝ ඉක්සැමිනර් පත්‍රයේ පළ කළ ‘BASTARDS!’ එය ‘තක්කඩියො’ හැටියට අපට සිංහලෙන් අරුත් දිය හැකියි. මේ ප්‍රහාරයට වගකිව යුත්තේ කවුද යන්න ගැන එකහෙළා ම නම් කිරීමක් ජනාධිපතිවරයා නොකළත්, ඇතැම් මාධ්‍ය ඒ වන විටත් දොස් තැබීම පටන් ගෙන තිබුණා.

මේ ආවේගයන් අතරේ වඩා සන්සුන්ව තොරතුරු වාර්තා කළ හා විග්‍රහ කළ පුවත්පත් ද තිබුණා. ප්‍රහාරයේ මුව විට සිට ගෙනත් නිව්යෝක් ටයිම්ස් පුවත්පත කළ වාර්තාකරණය එයට කදිම නිදසුනක්. ප්‍රහාරයේ ස්වරූපය, එහි ප්‍රතිඵල, විපතට පත් වූවන්ට සහන සැළසීමේ පියවර, ජනාධිපතිගේ කථාව වැනි පුවත් කිහිපයක් කැටිකර ගත් ඒ මුල් පිටුව රැගත් සැප්තැම්බර් 12 වනදා නිව්යෝක් ටයිම්ස් කලාපයේ පිටපත් හාර ලක‍ෂයක් අලෙවි වුණා. ප්‍රහාරයට ලක් වූ අනෙක් නගරයේ ප්‍රධාන පුවත්පත වන වොෂිංටන් පෝස්ට් ද එයට සමාන සංයමයක්, සමබරතාවයක් පෙන්නුම් කළා. කෙතරම් විද්්‍යුත් මාධ්‍ය වාර්තාකරණයක් පැවතියත්, වඩාත් විස්තරාත්මක විග්‍රහයන් සදහා අමෙරිකාව පුරා ජනයා පත්තර මිළට ගත් සැටි මේ ප්‍රදර්ශනයේ පුවරුවලින් කියා පානවා.

One incident, three different takes

මේ අතර යුරෝපයේ, මැදපෙරදිග හා ආසියාවේ පුවත්පත් මේ ප්‍රවෘත්තිය විවිධාකාරයෙන් වාර්තා කළා. ඒ ගැන නෙතග බැල්මක් මුල්පිටු තුළින් අපට ලද හැකියි. පුවත්පත් 127 අතරින් මුල් පිටුවට කිසිදු ඡායාරූපයක් අඩංගු නොකළ එක ම පුවත්පත ලෙබනනයේ. අන් හැමෙකක් ම ප්‍රහාරයේ ත්‍රාසජනක අවස්ථා වර්ණ හෝ කළුසුදු හෝ ඡායාරූපවලින් පෙන්නුම් කළා. ඒ අතරින් මගේ නෙත් ගන්නේ ලන්ඩන් ටයිම්ස් පත්‍රයේ නිමාවයි. 2001 සැප්තැම්බර් 12 එහි සමස්ත මුල්පිටුව හා අවසන් පිටුව පුරා ඇත්තේ දැවැන්ත තනි ඡායාරූපයක් පමණය‘. ගිනිගෙන දැවෙන නිව්යෝක් දුර සිට හසු කරගත් මේ ඡායාරූපයට උඩින් “10.02 a.m. September 11 2001” යන්න පමණක් මුද්‍රිතයි. විස්තරාත්මක වාර්තාකරණය ඇත්තේ ඇතුළු පිටුවලයි.

The Times London front page - 12 Sep 2001.jpg

මේ මට මුල්පිටුව හොදට මතකයි. ඒ දිනවල මා සිටියේ ලන්ඩන් නුවර. නිව්යෝක් නුවරට ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය එල්ල වීම ගැන පුවත ලන්ඩනයට මුලින් ලැඛෙන විට එදින පස්වරු 1.30 පමණ වන්නට ඇති. ටික වේලාවකින් සියළු ප්‍රවෘත්ති සේවාවන් මේ සිදුවීම වාර්තාකරණයට කැප කෙරුණා. සමහරක් ලන්ඩන් පුවත්පත් එදින සවස නිකුත් කළ විශේෂ මුද්‍රණ මා තවමත් සුරැකිව තබා ගෙන සිටිනවා.

පුවත්පතක මුල් පිටුව සැකසීමත් සුවිශේෂ කලාවක්. ඉදහිට පත්තර ලෑල්ලකින් පිටපතක් මිළට ගන්නා අහඹු පාඨකයන් ඇද ගන්නා අතර ම, නිතිපතා කියවන පාඨකයන්ගේ තොරතුරු පිපාසය සංසිදවන්නටත් මුල්පිටුව සමත් විය යුතුයි. ඉතිහාසය තමන්ගේ තීරණ ගැන කුමන ආකාරයකින් විග්‍රහ කරාවි ද යන්න සිතන්නට මුල් පිටුව සකසන කතුවරුන්ට හා මුද්‍රණ තාක‍ෂණ ශිල්පීන්ට වෙලාවක් නැහැ. නමුත් මහා ප්‍රවෘත්ති වාර්තාකරණයේදී හුදෙක් ඒ මොහොතට පමණක් නොව ඉතිහාසයටත් තොරතුරු සංරක‍ෂණය කිරීමක් මුල් පිටු හරහා නිරායාසයෙන් ම ඉටු කැරෙනවා.

මා දන්නා තරමට මුල් පිටු මාධ්‍යයක් හැටියට යොදා ගෙන ලංකාවේ කැරෙන ආවර්ජන ඉතා සීමිතයි. මුල්පිටු ඇතුළු යටගිය දවස පුවත්පත් බලන්නට අප ලේඛනාගාරයට යා යුතුයි. තනි මාධ්‍ය ආයතන තම තමන්ගේ ප්‍රකාශනවල මුල් පිටු ඇතැම්විට ආවර්ජනා සදහා යොදා ගත්තත්, තනි සිදුවීමක් මෙරට සියළු ම පුවත්පත් මුල් පිටු හරහා වාර්තා කළ ආකාරය හසු කර ගෙන නැහැ.

Newseum කෞතුකාගාරයේ මා ගත කළ දෙදින තුළ දුටු එක ම ලාංකික පුවත්පත 2004 දෙසැම්බර් 27 වනදා Daily Mirror මුල් පිටුවයි. සුනාමි විපත ආසියාතික පුවත්පත් වාර්තා කළ ආකාරයට එක් උදාහරණයක් හැටියට. භේදයකින් තොරව මුළු රට ම කම්පා කළ සලිත කළ සුනාමිය ගැන කල් ගත වී හෝ මාධ්‍ය ස්මාරකයක් බිහි කළ හැකි නම්, මුල් පිටුවලින් කළ වාර්තාකරණය එහි මුල් තැනක් ගන්නවා සිකුරුයි!

සිවුමංසල කොලූගැටයා #21: ප‍්‍රතිනිර්මාණය වූ සියැටල් නායක කථාව/මිථ්‍යාව

In this Ravaya column, in Sinhala and printed in the Ravaya newspaper of 3 July 2011,
I point out that a certain speech said to be uttered by a native American chief is, in fact, a latter day script by a filmmaker.

The same ground was covered in English in my April 2009 blog post: ‘Chief Seattle speech’: Global environmental legend, or pervasive myth?

අද්භූත හෝ අහඹු සිදුවීම් පාදක කර ගත් කථාන්තරවලට අපි මිථ්‍යා (myths) යයි කියනවා. දේව විශ්වාස, ඇදහිලි ආදියත් ඇතැම් අය මේ ගණයට ම එකතු කරනවා. ඒවායේ ඇත්ත නැත්ත කෙසේ වෙතත් මිථ්‍යාවන්ට දැඩි ඇල්මක් එදා මෙන් ම අදත් මිනිස් සමාජයේ තිබෙනවා. 21 වන සියවසට පිවිසියත් අප ඇතැම් දෙනකු තවමත් නූතන මිථ්‍යාවන් වැළඳගන්නේ ඒ නිසයි. එබදු මිථ්‍යාවන්, උගත් හා වෘත්තිකයන් සේ පුහුණව ලැබූ අය අතරත් හමුවනවා. ‘සියැටල් නායකයාගේ මහා දාර්ශනික පාරිසරික පණිවුඩය’ එයින් එකක්.

මේ කථාවේ කතුවරයා ලෙස බොහෝ දෙනා සළකන්නේ Chief Seattle නමින් ප‍්‍රකට, 1780-1866 කාලයේ වාසය කළ අමෙරිකාවේ ආදිවාසී ජන නායකයෙක්. (ඉතිහාසයේ වැරදි නම් කිරීමක් නිසා කලක් මේ ජනයාට ‘රතු ඉන්දියනුවන්’ යයි කීවත් අද ඒ නම භාවිතයේ නැහැ.) ඒ ආදිවාසීන්ගේ නිජබිම්වල 16 හා 17 වන සියවස්වල පැමිණ පදිංචි වූ යුරෝපීය සුදු ජාතිකයන් සමග සාමකාමීව සහජීවනය වෙත යොමු වූ නායකයකු ලෙස සියැටල් ඉතිහාසගත වී තිබෙනවා. ඔහුගේ නම විවිධාකාරයෙන් ලියනවා. Sealth, Seathl හා See-ahth වශයෙන්. එහෙත් වඩාත් ම ප‍්‍රකට සියැටල් නායකයා හැටියටයි. මිනිසාගේ පාරිසරික වගකීම් ගැනත්, මිහිතලය හා අප කරන ගනුදෙනුව ගැනත් උදාර අදහස් පළ කළ කෙනකු ලෙස අප ඔහු ගැන අසා තිබෙනවා.

The man was real; the speech wasn't his

The man was real; the speech wasn't his

1854 වසරේ මුල් කාර්තුවේ දවසක බටහිර ඇමෙරිකාවේ සියැටල් නගරයේ එලිමහන් රැස්වීමකදී සියැටල් නායකයා හැගීම්බර කථාවක් කළ බවට යම් සාක්‍ෂි තිබෙනවා. එයට ආසන්න ම හේතුව වූයේ පාරම්පරිකව ආදිවාසීන් ජීවත් වූ ඉඩම් සුදු ජාතිකයන්ට විකුණන ලෙස රජයෙන් කළ ඉල්ලීමයි. ‘ඉඩම් අයිතිය’ පිළිබඳ සංකල්පයක් නොතිබූ ආදිවාසීන් මෙයින් වික්‍ෂිප්ත වුණා. ඒ වන විට සිදුවෙමින් තිබූ පාරිසරික හා සාමාජයීය අකටයුතුකම් ගැන ද නායකයාගේ සිතේ ලොකු කලකිරීමක් තිබෙන්නට ඇති. නමුත් ඔහු තමන්ගේ බසින් එදා කළ කථාවේ වාර්තාවක් නැහැ.

ඊට වසර කිහිපයකට පසු සුදු ජාතික වෛද්‍යවරයකු හා ලේඛකයකු වූ හෙන්රි ස්මිත් මුල් වරට ඒ කථාවේ ඉංග‍්‍රීසි අනුවාදයක් සකස් කළා. ඒ සඳහා ඔහු කිහිප වතාවක් සියැටල් නායකයා මුණ ගැසී කථා බහ කළත් ඔහුගේ අනුවාදයට වැල්වටාරම් හා මනරම් අදහස් එකතු කළ බව ඇන්ඩි කාර් (Andy Carr) නම් අමෙරිකානු පරිසරවේදියා හා පර්යේෂකයා විශ්වාස කරනවා.

1887දී මේ ඉංග‍්‍රීසි අනුවාදය මුල් වරට Seattle Sunday Star පුවත්පතේ පළ වුණා. එයින් පසු විවිධ දාර්ශනික, ආගමික හා පාරිසරික ප‍්‍රකාශනවල එය නැවත නැවතත් පළ කරනු ලැබුවා. 1969 දී අමෙරිකාවේ ටෙක්සස් විශ්ව විද්‍යාලයේ සම්භාව්‍ය සාහිත්‍යය පිළිබඳ මහාචාර්ය විලියම් ඇරෝස්මිත් (Prof William Arrowsmith) නැවත වරක් එය කාලානුරූපිත ලෙස සංස්කරණය කළා.

1970 අපේ‍්‍රල් 22 දා අමෙරිකාවෙන් ඇරඹුණු මිහිතල දිනය (Earth Day) සඳහා පරිසරවේදීන් මිලියන් 20ක් දෙනා යොදා ගත්තේ ඒ සංශෝධිත කථාවයි. ඒ වන විට වාත දුෂණය, ජල දුෂණය හා රසායනික ද්‍රව්‍ය අධික ලෙස ආහාරපානවලට මිශ‍්‍රවිම ආදී කරුණු ගැන අමෙරිකානු ජනතාව දැනුවත් වෙමින්, කලබල වෙමින් සිටියා. මේ කාලීන සිතුම් පැතුම් මහාචාර්යවරයාගේ සංශෝධනයට ඔහු ඇතුළත් කළා.

Chief Seattle (left) and actual speech writer Ted Perry

Chief Seattle (left) and actual speech writer Ted Perry


මේ සංශෝධිත කථාව මුල් මිහිතල දිනයේදී ඇසු අය අතර ටෙඞ් පෙරී (Ted Perry) නම් චිත‍්‍රපට තිර රචකයකු ද සිටියා. ඊට ටික දිනකට පසුව එරට කි‍්‍රස්තියානි ටෙලිවිෂන් සමාගමක් (Southern Baptist Television Commission) ඔහුට ඇරයුම් කළා ඒ වන විට සිදුවෙමින් තිබූ පරිසර විපත් පිළිබඳව කිතු දහම පදනම් කරගෙන සාමයිකව විග‍්‍රහ කරන වාර්තා චිත‍්‍රපටයක් රචනා කරන්නට.

සියැටල් නායකයා 1970 දී සිටියා නම්, එවකට මතු වී තිබූ පාරිසරික ප‍්‍රශ්න හා සංවර්ධන පිළිබඳ සංකල්පමය අර්බුද ගැන ඔහු කුමක් කියනු ඇත්දැයි ටෙඞ් පෙරී කල්පනා කළා. මේ අනුව යමින් සියැටල් නායකයාගේ කථාවේ අළුත්ම ප‍්‍රතිනිර්මාණයක් ඔහු ලයාන්විත හා කාව්‍යමය බසින් තිර රචනයකට නැගුවා. මුල් කථාවේ නොතිබුණු දෙවියන් පිළිබඳ ක‍්‍රිස්තියානි සංකල්පත් ඔහු මේ තිර රචනයට එකතු කළා. 1973දී මේ වාර්තා චිත‍්‍රපටය එළි දැක්කේ Home නමින්. චිත‍්‍රපටයට වඩා විශාල ජනප‍්‍රියතාවයක් ලැබුණේ එහි යොදා ගත් සියැටල් නායකයා කළා යැයි කියන දාර්ශනික කථාවටයි.

පසුගිය වසර 40කට අසන්න කාලයක් තිස්සේ ලොව පුරා ප‍්‍රචලිත වී, විවිධ භාෂාවලට පෙරැළී ඇත්තේ මෙසේ හෙන්රි ස්මිත්ගේ මුල් අනුවාදය, විලියම් ඇරෝස්මිත් විසින් කාලානුරූපීව සංශෝධනය කර ටෙඞ් පෙරී විසින් ප‍්‍රතිනිර්මාණය කරන ලද කථාවයි! එඞ්වින් ආරියදාස හා ධර්මසිරි ගමගේ යන ලේඛකයන් මෙහි අගනා සිංහල අනුවාදයන් කර තිබෙනවා.

1980 දශකය අගවන විට ලොව පුරා පාරිසරික ශුද්ධ ලියවිල්ලක මට්ටමට පිළිගැනීමක් ලැබුණු මේ කථාවේ ඓතිහාසික විශ්වාසනීයත්වය ගැන ටික දෙනකු ප‍්‍රශ්න කරන්නට පටන් ගත්තා. සියවසකට වැඩි කාලයක් පුරා සියැටල් නායක කථාවේ පරිනාමය ගැන ජෝන් ස්කල් (John Scull) නම් පර්යේෂකයා විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කළා. ආදිවාසී නායකයකුගෙන් පටන්ගෙන ක‍්‍රිස්තියානි වාර්තා චිත‍්‍රපටයකින් හමාර වූ ඒ ගමනේදී, මුල් අදහස් විශාල වශයෙන් වෙනස් වී ඇති සැටි ඔහු සාක්‍ෂි සහිතව පෙන්වා දුන්නා. (සාමයික කලා කෘතීන් ගැන මට ප‍්‍රශ්නයක් නැහැ. මෙහිදී අප කථා කරන්නේ පසු කාලීනව සාමයික මුහුණුවරක් දීමෙන් මුල් කෘතිය විකෘති වීම ගැනයි. එහෙත් ‘මුල් කෘතිය’ කුමක්දැයි කිසිවකු හරිහැටි නොදන්නා නිසා සිදු වී ඇති වෙනස්කම් සිතාගන්නටත් අමාරුයි!)

1992 වන විට මේ සැබෑ තත්ත්වය හෙළි කරන ගවේශණාත්මක වාර්තා New York Times හා Newsweek ප‍්‍රකාශනවල පළ වුණා. එහෙත් ඒ වන විට සියැටල් නායක කථාව ලෝක ව්‍යාප්ත මිථ්‍යාවක් බවට පත් වී හමාරයි. ‘සියැටල් නායකයා මෙබදු අදහස් සැබැවින් ම කීවත්, නොකීවත් ඔහු වැනි ශ්‍රේෂ්ඨ පරිසරවේදියකුගේ මුවට මෙබදු අදහස් ආරෝපණය කිරීමේ වරදක් නැතැයි’ පරිසරවේදීන් තර්ක කළා.

එය ප‍්‍රශ්න කරන අයට පරිසරවේදීන්ගෙන් දැඩි විවේචන එල්ල වුණා. ‘සම්ප‍්‍රදායික දැනුම හෙළා දකින්නට උත්සාහ කරන සුදු ජාතික කුමන්ත‍්‍රණයක කොටස්කරුවන්’ හැටියට හදුන්වා දෙනු ලැබුවා. (2009 අපේ‍්‍රල් 22 වනදා මගේ බ්ලොග් අඩවියේ මේ ගැන විග‍්‍රහයක් මා ලියා පළ කළා. එයට ලැබුණු පාඨක ප‍්‍රතිචාර බහුතරයක් ද මේ ආකාරයේ එවායි. ආදිවාසී දැනුම හෙලා දකින බටහිර ඒජන්තයෙකු ලෙස ඇතැම් පාඨකයන් මට අවලාද නැගුවා. (http://tiny.cc/Seattle බලන්න).

ජෝන් ස්කල් මීට වසර කිහිපයකට පෙර මුලින් මතු කළ, මා මතවාදීව එකග වෙන තර්කය මෙයයි. පරිසරය රැකගන්නට අධ්‍යාත්මික හා චින්තනමය වෙනසක් ද අවශ්‍ය බව ඇත්ත. එහෙත් කාව්‍යමය බසින් විසිතුරු වුණු, තාර්කික බවින් හීන වූ මෙබදු ලියැවිල්ලක් කරන්නේ මානව පරිනාමය ගැන අප තුළ මහා කලකිරීමක් හා ඉච්ඡභංගත්වයක් ඇති කිරීමයි. ගොඩ ගන්නට බැරි තරම් අසාධ්‍ය වුණු රෝගියකුගේ මට්ටමට මිහිතලය පත්ව ඇතැයි අදහසක් ද එයින් ජනිත වෙනවා. පරිසරය හා මිනිසා අතර යම් තුලනයක් හා සංහිදියාවක් ඇති කිරීමට අවශ්‍ය මානසික රාමුව මෙය යයි මා සිතන්නේ නැහැ.

1990දී ආචාර්ය ආනන්ද ඩබ්ලිව් පී ගුරුගේ මහාවංශයේ සඳහන් වන ප‍්‍රධාන ඓතිහාසික අවස්ථා පාදක කර ගෙන නිර්මාණාත්මක කෘතියක් ලිව්වා. ‘Voices of Ancient Sri Lanka’ නම් එහි අඩංගු වූයේ මෙරට ඉතිහාසයේ වැදගත් සංධිස්ථානවලදී එවකට විසූ රජවරුන් හා අනෙකුත් ප‍්‍රභූන් පවත්වන්නට ඇතැයි අනුමාන කළ හැකි මහජන කථා පෙළක්. එය පසුව ‘ශ්‍රී ලංකා ප‍්‍රතිරාවය’ නමින් සිංහලෙන් ද පළවුණා.

ඒ පොතේ ලියැවී ඇති වදන්මාලා ගුරුගේ සූරීන්ගේ පරිකල්පනයෙන් මතු වූ, ඔහුගේ කෘතහස්ත ශෛලියෙන් ඔප් වැටුණු ඒවායි. සැබැවින් ම ඒ පුද්ගලයන් එම අදහස් කී බවට තිරසාර සාක්‍ෂි නැහැ. එහෙත් එසේ වූ පමණට එම කතා රසවීදීමට අපට බාධාවක් ද නැහැ. සියැටල් නායකයාගේ කථාවත් මෙයට සමාන තත්ත්වයක්.

සියැටල් නායකයා හරබර කථාවක් කරන්නට ඇති. එය ඔහුට ම ආවේණික උපමා, රූපක ආදියෙන් පිරී තිබෙන්නටත් ඇති. එහෙත් අද ලෝකයේ සංසරනය වන විචිත‍්‍ර කථාව සියැටල්ගේ නොව තිර රචක ටෙඞ් පෙරීගේ බව සිහි තබා ගැනීම වැදගත්. චිත‍්‍රපටය පරිකල්පනාවේ නිදහස ඇති කලාවක්. අප සැබෑ ලෝකය හා පරිකල්පනා ලෝකය අතර වෙනස හදුනාගත යුතුයි.

This 1991 book built on the Chief Seattle fable

This 1991 book built on the Chief Seattle fable

නොකපන ලද දියමන්තියක් සියැටල් බිහි කළා නම් එය ටෙඞ් පෙරීගේ අතින් හැඩ වැඩ වී ඔටුන්නක සවි වුණා යයි කිව හැකියි. මුල් දියමන්තියේ කාන්තිය වඩාත් ප‍්‍රබල කිරීමේ ගෞරවය තිර රචකයාට හිමි විය යුතුයි. සියැටල් ඇත්තට ම කී දේ කුමක්ද තිර රචකයා එයට එකතු කළේ මොනවාද යන්න මේ වන විට පැහැදිළි නැහැ. ආදීවාසී නායකයෙකු මහා ප‍්‍රාඥයකු හැටියට හුවා දක්වන්නට පරිසරවේදීන් මෙන් ම අධ්‍යාපනවේදීන් ද කැමතියි. එහි ලොකු වරදක් නැති වූවත් මිථ්‍යාවක් මත ගොඩ නගන දර්ශනයට කල් පැවතිය නොහැකි බව අප සිහි තබා ගත යුතුයි.

සියැටල් නායකයා මහ පොළවේ පය ගසා ගෙන එහි හද ගැස්ම හදුනාගත් අය බවට විවාදයක් නැහැ. තමන් මිහිතලය සමග නිරන්තර ගනුදෙනුවක් කරමින් සිටින බවත්, එහිදී ඕනෑවට වඩා උකහා ගත්තොත් එහි අහිතකර විපාක විදින්නට සිදුවන බවත් ආදිවාසීන් හොදාකාර දන්නවා. අද ලෝකයේ සංවර්ධන අර්බුදයේ ලොකු ම අභියෝගයත් එයයි. අපේ (සහ අන් ජීවීන්ගේ) පැවැත්මට අවශ්‍ය පාරිසරික ප‍්‍රවාහයන් විනාශ නොකොට අපේ භෞතික අවශ්‍යතා සපුරා ගන්නේ කෙසේ ද?

ප‍්‍රාග්-නූතන යුගයේ හෝ ගල් යුගයේ ජීවන රටාවකට ආපසු යන්නට හැකියාවක් නැහැ. අල්පේච්ඡ දිවි පෙවෙතක් ගැන කථා කරන පරිසරවේදීන් පවා එබන්දකට සූදානම් නැහැ. මේ නිසා ප‍්‍රායෝගිකව කළ හැකි තුලනයන් මොනවා ද යන්න හදුනාගෙන ඒ සඳහා අපේ කාලය, ශ‍්‍රමය හා නිර්මානශීලී හැකියාව යොමු කිරීමයි අවශ්‍ය වන්නේ. එසේ නැතිව යටගිය දවසකින් නොතිබුණු රොමෑන්ටික් සිහිනයකට හෝ චිත‍්‍රපට තිරනාටක රචකයෙකුගේ වදන් සිත්තමකට හෝ අපේ ලෝකයේ මහා ප‍්‍රශ්න විසඳන්නට හැකියාවක් නැහැ.

පරිසරවේදීනි, දැන්වත් අවදිවන්න!

Why do we still go to the movies in the 21st Century?

Going to the movies has been a shared cultural activity for at least four generations. In that time, technology has marched forward in leaps and bounds — but the core experience remains the same. And we still keep going to the movies, at the cinema, even though we now have other ways of seeing the same films. Why?

On the penultimate day of 2009, I went to the local cinema to see 2012, Roland Emmerich’s latest depiction of the mother of all disasters. For 158 gripping minutes, I willingly suspended disbelief and allowed the myth-makers of Hollywood to thoroughly scare me out of my wits. As did, it seemed, the few hundred other people watching it on wide screen with surround sound. There is no way the literally earth-shattering scenes of this movie would seem and feel remotely realistic anywhere else…

But cinemas are far from perfect – for instance, we had put up with a bunch of screaming brats whose parents had unwisely brought them for the wrong kind of movie. I’ve sat through far more noisy and boorish behaviour at cinemas: notable among them is watching Titanic at a massive, packed cinema in downtown Mumbai sometime in 1998 — and discovering how ‘interactive’ Indian movie-goers can get. (After the initial irritation wears off, I became almost oblivious to the distractions, thanks to James Cameron’s superb story telling.)

I just refuse to see such blockbusters on a small screen. (Ok, I might watch movies on long flights when I get tired of reading, but I have never been able to bring myself to watching a movie on an ipod…)

In fact, the movie industry is as much caught up in the digital wave as all other aspects of media. As Manohla Dargis of the New York Times noted in a perceptive essay this week: “How much our world of moving-image entertainment has changed in the past decade! We now live in a world of the 24-Hour Movie, one that plays anytime and anywhere you want (and sometimes whether you want it to or not). It’s a movie we can access at home by pressing a few buttons on the remote (and agreeing to pay more for it than you might at the local video store) or with a few clicks of the mouse. The 24-Hour Movie now streams instead of unspools, filling our screens with images that, more and more, have been created algorithmically rather than photographically.”

Yet, unlike in other media experiences, the changes in the movie industry have gone largely unnoticed by ordinary viewers. As Dargis writes: “Film is profoundly changing — or, if you believe some theorists and historians, is already dead — something that most moviegoers don’t know. Yet, because the visible evidence of this changeover has become literally hard to see, and because the implications are difficult to grasp, it is also understandable why the shift to digital has not attracted more intense analysis outside film and media studies.”

Dargis is probably right: by adapting and evolving with the times, the cinema has survived for over a century. As Donald Clarke noted in The Irish Times at the beginning of December 2009: “Television failed to kill movies. Video failed to kill movies. Internet piracy – not to mention all the other diversions available online – has also failed to annihilate this most stubbornly resilient of art forms. Film-makers will, it is true, tell you that it is now more difficult than ever to negotiate financing for movies that cost between $3 million and $15 million. But you couldn’t say that the current recession has crippled the movie business.”

All this makes me wonder what movie-going might be like in another decade or two. 3D and IMAX are no longer so uncommon or special, and the entertainment industry is working hard to relate to not just our seeing and hearing, but other senses as well. (Did you know that, as long ago as 1960, they tried to introduce smelling movies? Smell-O-Vision was a system that released odors during the projection of a film so that the viewer could “smell” what was happening in the movie. The technique injected 30 different smells into a movie theater’s seats when triggered by the film’s soundtrack. For some reason, it never caught on…)

Perhaps it’s not simply a matter of money or technology. There is also a whole sociology of movie going and movie watching – many of us go to the cinema (not nearly often enough in my case) not just for the personal sensory experience of a celluloid dream, but also for the shared experience of it. I like bumping into friends at cinemas. At a premiere or special screening, I also get to steal a few glimpses of the glitterati of the film world.

Have you been to a film musical and had the uncontrollable urge to burst into song? London’s Prince Charles Cinema not only allows, but encourages viewers to do just this — though only on certain days of the month. Their most famous offering is Sing-a-long-a Sound of Music: a few years ago, I joined several hundred other assorted ‘nuns’, von Trapp family members and Julie Andrews look-a-likes in such a memorable experience. I have the digitally remastered DVD of the 1965 movie, an ever-green title in my household. But watching it at home can’t compare with the sense of community that one feels when the lyrics for all the songs appear on the movie screen, giving the audience every reason to sing their hearts out…

I’m not sure how popular (or even acceptable) such community movie watching would be in different cultures. But going to the movies retains its charm and appeal in this digital age, even if we have come a long way since the glorious days of movie going as captured in this wonderful and memorable song from the musical Annie (1982) – Let’s Go To The Movies

President Mohamed Nasheed: Encounter with a genial climate crusader…

President Mohamed Nasheed: Stop pointing fingers!

President Mohamed Nasheed: Stop pointing fingers!


It had taken many days to set up the interview, but in the end we got only 15 minutes of the promised 30. President Mohamed Nasheed turned up more than an hour late, lagging behind in his day’s schedule. While waiting, his staff had repeatedly asked me to cut down the interview as the President was already late for a state function. I had nodded half-heartedly.

President Nasheed (known among his people as ‘Anni’) walked in, beaming and apologising for keeping us waiting for over a day. We had set up our lights and video camera the previous day, only to find that the President had cancelled all his appointments that day to be with his young daughter hospitalised with the ‘flu. As a father myself, I could fully understand – even if it affected our filming plans.

I introduced myself and crew, and asked how his sick daughter was doing. She is not in any danger, he said, and should be home soon. That was a relief.

I ushered President Nasheed to the simple chair we’d chosen for him to occupy during our interview, being filmed in the stately room where the President normally receives high level state guests. As the crew pinned up the mic and adjusted the lights, I quickly explained who we were, and what the interview was for – a short film that would be globally distributed highlighting the vulnerability of his island nation to climate change impact.

There was not an air of pomposity around him. He exchanged a few words in Divehi with my Maldivian film crew – Ibrahim Yasir and Hussein Makzoom. As I would soon find out in the interview, he was also very well informed, articulate and passionate. (I remembered interviewing former President Maomoon Abdul Gayoom nearly 20 years ago when I covered the Small States Conference on Sea Level Rise he convened in Nov 1989. Gayoom was expressive in his own way but had an air of scholarly superiority about him.)

In the 15 minutes that we had, I asked a total of 10 questions. I had sent in advance a baker’s dozen questions to his media staff. I don’t know if they briefed him, but clearly President Nasheed was in his element. He didn’t have any notes, and yet answered my questions perceptively, genuinely and always eagerly. The one-time journalist and human rights activist was very media savvy.

Read my full interview on TVE Asia Pacific website and on Groundviews citizen journalism website (where a discussion is unfolding)

He must have been asked some or most of these questions many times before. Yet with each answer, he found his comfort levels with me and by about the fifth minute, we were nicely chatting along. I had to keep reminding myself that I was really talking to one of Asia’s youngest heads of state. At that moment, he sounded every bit a chatty technocrat.

Nalaka Gunawardene (left) with President Mohamed Nasheed of the Maldives

Nalaka Gunawardene (left) with President Mohamed Nasheed of the Maldives

President Nasheed had lot to say, and knew just how to say it. I had prepared for days, reading his recent speeches and op ed essays. I had figured out what to ask to elicit the kind of answers I was hoping for. He didn’t disappoint me. If his staff had not interrupted our interview, we could have easily gone on for half an hour or longer.

But I knew he had already given good ‘soundbites’ that we could excerpt in a short film. For example, how many heads of state would engage in plain talk like this when asked for his core message to the upcoming climate summit in Copenhagen: “In a nutshell, I’d like to say what has already been said: ‘Don’t be stupid!’. Going on and on about who did it is not going to save us. This is the time to realise that the deed is done. So let’s see how we may be able to proceed from here…

Earlier in the interview, he sounded grave when he outlined the prospects for his nation, the lowest-lying country on the planet, now on the frontline of climate change impact. “We will die if this goes on, and therefore, we have a fundamental right for life. If that is challenged, we have to link it be a human rights issue, and not just an environmental issue.”

The next minute, his tone became more resolute when talking on coping with massive changes already unfolding as a result of global warming. He stressed the value of democracy, good governance and people’s right to information as vital elements in adaptation – the difficult task of living with climate change.

Responding to my questions, President Nasheed talked about plans to make the Maldives carbon-neutral within a decade, and said the ‘sovereign wealth fund’ he announced soon after his election was already saving money “so that we will have something when the going gets very bad….”.

Sinking slowly in the East?

Sinking slowly in the East?

We also wanted to film President Nasheed at work, to establish him as an engaged political leader – the first democratically elected President of the Indian Ocean archipelago of 325,000 people. But there was no time. We then hoped to film his daily walk home after work. But the rain and delayed schedule meant he went home by car – and after dark. So we had to rely on stock footage instead.

The mix of democrat and technocrat in President Nasheed makes him an extraordinary personality and the world is taking note. The New York Times Magazine did a full length profile in May 2009 with the title ‘Wanted: A New Home for My Country’. A Hollywood film company is currently tracking the President as he travels the world, calling for urgent climate action that goes beyond mere words. (In fact, with my consent, they filmed me filming the President.)

A month after my interview, TIME Magazine named him an Environmental Hero of 2009 – the only serving head of state so honoured this year. I was delighted to see this, but TIME’s chosen photograph made me very jealous. I had dearly wanted to shoot our interview outdoors, but a combination of bad weather and presidential schedule ruled that out. Evidently, TIME photographer Chiara Goia had better luck: President in full business suit standing about a foot deep in the calm, azure waters of the Maldives.

The same waters that he and his team are trying desperately hard to keep at bay, for as long as possible.

Read my full interview with President Mohamed Nasheed on TVEAP website and on Groundviews

Watch the short film, Small Islands, Big Impact:



Blog post January 2008: Little voices from the waves: Maldives too young to die!