H R Premaratne: ‘Vishva Karma’ of Ceylon’s first Independence celebration

Feature article published in Ceylon Today broadsheet newspaper on 3 February 2013

First Ceylon Independence ceremony - Colombo, 10 Feb 1948, painted by H R Premaratne

First Ceylon Independence ceremony – Colombo, 10 Feb 1948, painted by H R Premaratne

Although Ceylon gained Independence on 4 February 1948, the formal ceremony took place on February 10 with the Duke of Gloucester representing King George VI of Britain. The impressive ceremony was held at a colourful Assembly Hall at Torrington Square in Colombo.

When it was confirmed that Ceylon was soon to be granted independence, the country’s rulers wanted to build a new meeting hall in Colombo for the occasion. But there was just no time.

Then somebody had a bright idea: convert an aircraft hanger – a relic of World War II — into a temporary but grand hall. The task required both engineering skills and familiarity with the country’s traditional arts.

This extraordinary responsibility was entrusted to a talented engineer in the government’s Public Works Department. His name was Hapugoda Rankothge (H R) Premaratne.

The department, better known as the PWD, was one of the largest and oldest government departments in Ceylon with its history going back to 1796. Before the proliferation of state bodies, it maintained public infrastructure, key government buildings and airports.

Even among the PWD’s experienced fixers, however, Premaratne was a rare breed – one who blended technical functionality with good design sense and fine aesthetics rooted in the country’s cultural heritage.

Colourful transformation

Veteran journalist D B Dhanapala, in his book Among Those Present, recorded it thus: “H R Premaratne had converted an enormous, ugly aeroplane hanger left behind by the RAF at Torrington Square into a veritable Palace of Pageantry. Kandyan ‘Reli Paalams’ by the hundred, each the size of a bridge turned into a solid rainbow, spanned overhead turning the ceiling into the finest riot of colours this Island had ever seen on a single occasion. Sinhalese designs, writ large, blazoned from all the pillars, themselves richly decked…”

Dhanapala was full of praise for the man behind this transformation: “It seemed the palace was some kind of new Oriental Valhalla transported into Ceylon by a new electroplated Vishva Karma working with all his hands…”

The hanger was solidly built, but decorating this high-roofed structure was indeed a mammoth task. Some 20,000 yards of white cloth, and nearly 20,000 yards of colour paper were used for the ‘reli paalam’ alone. Another 9,000 yards of jute Hessian covered up the ceiling.

H R Premaratne

H R Premaratne

Adding to the décor were ancient Sinhalese (lion) banners, Nandi flags from Jaffna, as well as cultural motifs that represented the muslims. At that time, such an inclusive approach was a matter of routine.

Having pulled off this small miracle, Premaratne didn’t stop there. In those days before colour photography, he was determined to capture the moment for posterity. So he drew a full scale oil painting of the occasion.

Decades later, this historic painting was purchased by President J R Jayewardene who added it to the art collection at the President’s House in Colombo where it is still on display (main photo).

The stately assembly hall was the most talked about structure prepared under Premaratne’s overall supervision during those hectic months. He helped renovate several key buildings as well.

Chief among them was the Colonial Secretary’s residence ‘Temple Trees’, originally built in the early 19th century, which soon became the official residence of the first Prime Minister D S Senanayake.

Premaratne restored a condemned postal structure into the Senate Building, and renovated the inner chamber of the State Council building at Galle Face to accommodate a larger number of members elected to the 1947 Parliament.

“We added a floor, and altered seating arrangements in the chamber,” he reminisced in an interview with me in 1990.

Those key renovation and restoration projects had to be done on parallel tracks, while chasing seemingly impossible deadlines.

“We worked day and night. We had a very good chief architect, a Welshman named Wynn Jones. It was shortly after the War, so some construction materials were in short supply. But in the end, we completed everything in time and in quality,” he said.

Shaping New Nation

Premaratne was a member of the British qualified and nationally minded team of technocrats who took over Ceylon’s affairs when the British left. Along with the elected representatives, they shaped the young nation — yet remained, for the most part, in the background.

After graduating with a BSc in civil engineering from the University of Edinburgh in 1931, Premaratne joined the PWD in 1935 as a Junior Assistant Engineer. In all, he spent 30 years there, capping his career as its director from 1957 to 1965.

During that time, he rose to many and varied challenges, combining the roles of engineer, designer, administrator and trouble-shooter at large.

The massive Dry Zone floods of August 1957 took place within weeks of his becoming Director of Public Works. PWD was the first to go to Batticaloa, as soon as the flood waters allowed, and within hours made the main roads accessible again.

When ethnic riots erupted in May 1958, Governor General Sir Oliver Goonetilleke assumed direct control appointed Premaratne as Competent Authority in charge of all relief operations. Working with civilian and military personnel, Premaratne set up temporary shelters for the displaced, ensuring their safety and providing amenities.

If that was demanding, more was to follow. One day Premaratne received urgent summons from the Governor General. In the presence of the minister in charge Maithripala Senanayake, Sir Oliver revealed how the Nagadeepa temple (a key Buddhist shrine on a small island off the Jaffna peninsula) had been damaged during riots.

Premaratne was asked to urgently repair it – but in utmost secrecy. The astute Sir Oliver knew that this news, if it spread, could provoke a new southern backlash.

Operation Nagadeepa

“Sir Oliver arranged everything directly and discretely. Even my ministry’s secretary wasn’t told. Within hours, the Air Force flew me to Jaffna — I couldn’t tell even my wife where I was headed. Once there, the Navy escorted me. I met the Nagadeepa chief priest, and realised the damage was considerable,” Premaratne recalled.

Returning to Colombo after two days of assessment, Premaratne moved swiftly. He assembled a team comprising a contractor, building overseer and some trusted workmen and embarked on a fast-tracked restoration.

While they carried out that task in record six weeks, Sir Oliver used the media to repeatedly pooh-pooh ‘rumours’ of Nagadeepa being damaged. (D B Dhanapala’s biographer Gunadasa Liyanage believes that Sir Oliver actually took key newspaper editors into confidence. Either way, it never leaked.)

Mission accomplished, Sir Oliver organised a special pooja and invited devotees to ‘go see the intact Nagadeepa temple’. Everyone involved in the operation remained silent – not under any oath of secrecy, but because they realised the implications of loose talk…

The real story of Nagadeepa restoration didn’t come out until many years later. Such a covert operation is inconceivable today with modern communications technologies!

After retiring from the public service in 1965, Premaratne devoted all his time to artistic pursuits. He copied key temple paintings and Sigiriya frescoes. He also developed a method of making authentic fibreglass replicas of moonstones, Buddha statues and other historical artefacts.

2001 A Space Odyssey (1968) Space Station One by Robert McCallUsing this method, he made over 20 replicas of prominent statues of Anuradhapura and Polonnaruwa for an exhibition on ‘Ceylon Through the Ages’ the National Geographic Society organised in Washington DC in 1969-70.

Recommended by his friend Arthur C Clarke, he spent a few months at MGM studios in Borehamwood, London, during 1966-67 where Clarke and Stanley Kubrick were filming their movie 2001: A Space Odyssey.

“Prema’s expertise in art and engineering was very valuable in the production of the movie’s special effects, and he assisted in building the spectacular space station,” Clarke said. (See: The artist who built a space station for 2001)

Premaratne was an erudite, soft-spoken man who remained creative into his 80s. I am privileged to have known him in his last few years. Some of his paintings are on permanent display at the National Art Gallery in Colombo and at the British Museum in London.

H R Premaratne tribute in Ceylon Today, 3 Feb 2013

H R Premaratne tribute in Ceylon Today, 3 Feb 2013

H R Premaratne tribute in Ceylon Today, 3 Feb 2013 continued

H R Premaratne tribute in Ceylon Today, 3 Feb 2013 continued

Advertisements

සිවුමංසල කොලූගැටයා #103: එච් ආර් පේ‍්‍රමරත්න – මුල්ම නිදහස් උළෙලේ ‘විශ්ව කර්මයා’

As Sri Lanka marks 65th anniversary of independence this weekend, I dedicate my Ravaya column to the memory the brilliant Lankan engineer, designer and artist H R Premaratne who was closely associated with preparation for the historic ceremony held in Colombo.

English article on the same topic published in Ceylon Today, 3 Feb 2013.

First Ceylon Independence ceremony - Colombo, 10 Feb 1948, painted by H R Premaratne

First Ceylon Independence ceremony – Colombo, 10 Feb 1948, painted by H R Premaratne

ශ‍්‍රී ලංකාව බි‍්‍රතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයෙන් දේශපාලන නිදහස ලැබුවේ 1948 පෙබරවාරි 4 වනදා. එය සැබෑ නිදහසක් ද යන්න ගැන තවමත් විවාද පවතින නමුත්, එම නෛතික තත්ත්වය ලබා ගැනීම මෙරට දේශපාලන ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථානයක්.

එදා මුල් ම නිදහස් උත්සවය පවත්වනු ලැබුවේ අද නිදහස් ස්මාරකය පිහිටා තිබෙන කොළඹ ටොරින්ටන් චතුරස‍්‍රයේ (දැන් නිදහස් චතුරස‍්‍රය). 1948 පෙබරවාරි 10දා බි‍්‍රතාන්‍ය කිරුළ නියෝජනය කරමින් මෙහි පැමිණි ග්ලොස්ටර් ආදිපාදවරයා මෙරට රජයේ ප‍්‍රධානීන්ට අදාළ ලියකියවිලි භාර දීමේ අවස්ථාවට හරිහමන් රැස්වීම් ශාලාවක් තිබුනේ නැහැ. නිදහස ලැබීම ස්ථිර වී ගෙවී ගිය මාස කිහිපය තුළ එබඳු ලොකු ගොඩනැගිල්ලක් තැනීමට සෑහෙන කාලයක් ලැබුනේ ද නැහැ.

එහෙත් එබන්දක් නොපෙනෙන පරිදි 1948 පෙබරවාරි 10 උත්සවය මහත් හරසරින් පවත්වනු ලැබුවා. එහි පසුබිම් කථාව මෙරට සිටී ප‍්‍රවීනතම පුවත්පත් කතුවරයකු වූ ඞී බී ධනපාල සූරීන් සිය ‘Among Those Present’ ග‍්‍රන්ථයේ සැකෙවින් වාර්තා කරන්නේ මෙහෙමයි.

‘‘බි‍්‍රතාන්‍ය රාජකීය ගුවන් හමුදාව ටොරින්ටන් චතුරස‍්‍රයේ ගොඩ නඟා තිබූ අතිවිශාල හා අවලස්සන වූ ගුවන්යානා නිවහනක් (Hanger) එච් ආර් පේ‍්‍රමරත්න විසින් විසිතුරු උත්සව ශාලාවක් බවට හරවා තිබුණා. උඩරට රැළි පාලම් මඟින් දේදුන්නේ වර්ණ ළෙල දුන්නේ මේ දිවයිනේ මෙතෙක් දැක ඇති ඉතා ම චිත්තාකර්ෂණීය වර්ණ සංයෝජනය බවට එය පත් කරමින්. හැම කුළුණකින් ම අපේ සාම්ප‍්‍රදායික කලා උරුමය පිළිබිඹු කළා. මේ සියල්ල නූතන විශ්වකර්මයකුගේ හපන්කමක් වගෙයි.’’

Ceylon Independence 1948: Newsreel coverage by British Pathe:

CEYLON INDEPENDENCE

කවුද මේ පේ‍්‍රමරත්න?

හපුගොඩ රන්කොත්ගේ පේ‍්‍රමරත්න සූරීන් විසි වන සියවසේ ශ‍්‍රී ලංකාවේ බිහි වූ අතිදක්ෂ හා විචිත‍්‍ර චරිතයක්. විද්‍යා හා කලා ක්ෂේත‍්‍ර දෙකෙහි ම කුසලතා තිබූ, රාජ්‍ය නිලධාරියකු හා රාජ්‍ය තාන්ත‍්‍රිකයකු ලෙස දශක ගණනක් මෙරටට සේවය කළ විද්වතෙක්.

මහනුවර උපත ලබා, ධර්මරාජ හා නාලන්දා විදුහල්වලින් අධ්‍යාපනය ලැබූ පේ‍්‍රමරත්න, 1931දී බි‍්‍රතාන්‍යයේ එඩින්බරෝ සරසවියෙන් සිවිල් ඉංජිනේරු විද්‍යා B Sc උපාධියක් ලබා ගත්තා. සියරට පැමිණීමෙන් පසු ටික කලක් ලංකා තාක්ෂණික විද්‍යාලයේ (ටෙක්නිකල් කොලේජ්) ඉගැන් වූ ඔහු වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තුවට බැඳුණා.

H R Premaratne

H R Premaratne

එහෙත් එවකට එම දෙපාර්තමේන්තුවේ ප‍්‍රධානියකුව සිටි උද්දච්ච ඉංග‍්‍රීසි ජාතිකයකු යටතේ වැඩ කිරීමට නොකැමතිව, 1935දී ඊට වඩා අඩු තනතුරකට රජයේ ප‍්‍රසිද්ධ වැඩ දෙපාර්තමේන්තුවට ගියා. Public Works Department (PWD) යනුවෙන් ප‍්‍රකට වූ එමඟින් සියලූ රජයේ ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම හා නඩත්තු කිරීම මෙන් ම මුල් යුගයේ ගුවන් තොටුපළ වැනි පහසුකම් පවත්වා ගෙන යාම ද සිදු කළා.

මේ දෙපාර්තමේන්තුවේ වසර 30ක් සේවය කළ පේ‍්‍රමරත්න 1957 – 1965 කාලයේ එහි ප‍්‍රධානියා ලෙස ක‍්‍රියා කළා. කලක් එම විෂය භාර අමාත්‍යවරයා වූ (පසුව අගමැති) ශ‍්‍රීමත් ජෝන් කොතලාවල ඇතුළු ඇමතිවරුන් ගණනාවක් සමඟ වැඩ කළ පේ‍්‍රමරත්න ඕනෑ ම අභියෝගයක් භාර දිය හැකි, කාර්යශූර හා නිර්මාණශීලි රාජ්‍ය නිලධාරියකු ලෙස නමක් දිනා සිටියා.

නිදහස් උළෙල පවත්වන්නට හරිහැටි ගොඩනැගිල්ලක් නැති විට එයට හොඳ විකල්පයක් සොයා දීමේ අභියෝගය එයින් එකක්. වානේ හා යකඩ තහඩුවලින් තනා තිබූ ගුවන්යානා නිවහන ඊට බෙහෙවින් ම වෙනස් වූත්, පියකරු වූත් රැස්වීම් ශාලාවක් බවට සති කිහිපයක් තුළ පරිවර්තනය කරන්නට ඔහු සුදු රෙදි යාර 20,000ක් හා පාට කඩදාසි යාර 20,000ක් පමණත්, ගෝනි (ජූට්) රෙදි යාර 9,000ක තොගයකුත් යොදා ගත්තා.

පුරාණ ලංකාවේ භාවිත වූ සිංහ කොඩි හා (යාපනයට ආවේණික) නාන්දි කොඩිත්, මුස්ලිම් සාංස්කෘතික සංකේතත් රැළි පාලම් හා කුළුණු අතර මනා සේ සංකලනය කිරීමේ සෞන්දර්යාත්මක සැළසුම කළේ පේ‍්‍රමරත්නයි. නිදහස් උළෙලේ කල් පවතින මතකයන්ගෙන් එකක් බවට පත් වූයේ මේ සැරසිලියි.

මුල් ම නිදහස් උළෙල වාර්තාකරණයට දෙස් විදෙස් ඡායාරූප ශිල්පීන් හා චිත‍්‍රපටකරුවන් රැසක් සිටියා. එහෙත් එවකට තිබුනේ කළු-සුදු සේයාපට පමණයි. මේ නිසා තමන් නිර්මාණය කළ විචිත‍්‍ර උත්සව මඩුවේ අසිරිය මතු පරම්පරාවලට දැක ගත හැකි ලෙසින් පේ‍්‍රමරත්න විශාල ප‍්‍රමාණයේ තෙල් සායම් චිත‍්‍රයක් ඇන්දා. දශක ගණනාවකට පසු ජනාධිපති ජේ. ආර්. ජයවර්ධන විසින් මිලට ගත් මේ චිත‍්‍රය දැන් කොළඹ ජනාධිපති මන්දිරයේ ප‍්‍රදර්ශනයට තබා තිබෙනවා. (ඡායාරූපය).

මේ කටයුත්තට සමාන්තරව යටත් විජිත ලේකම්වරයා භාවිත කළ අරලියගහ මන්දිරය අගමැති නිල නිවහන ලෙස පිළිසකර කිරීමත්, පරණ පාර්ලිමේන්තු මන්දිරයේ සභා ගර්භය මුළුමනින් අලූත්වැඩියා කිරීමත්, ගරා වැටෙමින් තිබූ තැපැල් ගොඩනැගිල්ලක් සෙනෙට් සභාව සඳහා යළි ගොඩ නැංවීමත් 1947-48 වකවානුවේ PWD මඟින් කළ තවත් හපන්කම් කීපයක්. ඒ හැම එකකට ම පේ‍්‍රමරත්නගේ දායකත්වය ලැබුණා.

ඔහු දෙපාර්තමේන්තු ප‍්‍රධානියා වීමෙන් ටික කලකට පසු 1957 අගෝස්තුවේ මහ ගංවතුරෙන් වියළි කලාපයේ හානියට පත් මාර්ග පිළිසකර කිරීමේ අභියෝගයට මුහුණ දුන්නා. ඊට වඩා ලොකු අභියෝගයක් මතු වූයේ 1958 ජනවාර්ගික කෝලාහලවලින් පසුවයි. අග‍්‍රාණ්ඩුකාර ශ‍්‍රීමත් ඔලිවර් ගුණතිලක විසින් නිසි බලධාරියා ලෙස පත් කරනු ලැබූ පේ‍්‍රමරත්න, විපතට පත් ජනයාගේ හදිසි අවශ්‍යතා හා තාවකාලික පහසුකම් සැපයීම භාරව ක‍්‍රියා කළා.

පේ‍්‍රමරත්නයන් මේ කාර්යවල නියැලී සිටින අතරේ ශ්‍රීමත් ඔලිවර්ගෙන් හදිසි කැඳවීමක් ලැබුණා. ඔහු රජ ගෙදරට යන විට ඔහුගේ අමාත්‍යවරයා වූ මෛත‍්‍රීපාල සේනානායකත් එහි සිටියා.

යාපනයේ නාගදීප විහාරයට හානි සිදු වී ඇති බවත්, එය වහා පිළිසකර කළ යුතු බවත් කී ශ‍්‍රීමත් ඔලිවර්, මේ සඳහා අවශ්‍ය සියළු අරමුදල් හා බලතල පේ‍්‍රමරත්නට ලබා දෙමින් එක් කරුණක් අවධාරණය කළා. “මේ වැඬේ ඉක්මනින්, හොදින් සිදුකර හමාර වන තුරු මුළුමනින් ම රහසිගතයි!”

නාගදීප හානියේ තොරතුරු දකුණේ ජනතාවට දැන ගන්නට ලැබුණොත් ගැටුම් නැවත වරක් ඇවිලිය හැකි බවට ශ්‍රීමත් ඔලිවර්ට බියක් තිබුණා. මේ පුපුරණසුළු ප‍්‍රවෘත්තිය පිට නොකරන්නට ඔහු පුවත්පත් කතුවරුන් සමග ද එකගත්වයකට එන්නට ඇති බවට පේ‍්‍රමරත්න අනුමාන කළා.

අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය හා දක්‍ෂ බාස් උන්නැහේලා පිරිසක් ද රැගෙන පේ‍්‍රමරත්න නාගදීපයට ගියා. ඉතා වෙහෙස මහන්සි වී, අධි වේගයෙන් එහෙත් ප‍්‍රවේශමින් නාගදීප විහාරය හා ඒ අවට භූමිය පෙර තිබූ තත්ත්වයට යළි පත් කරන්නට මේ පිරිසට සති හයක් ගත වුණා. සමස්ත කි‍්‍රයාදාමය රහසක් ලෙස පවත්වා ගත්තා. (1996 දී ප‍්‍රකාශයට පත් වූ ගුණදාස ලියනගේ සූරීන්ගේ ‘ගමන නොනාමෙයි’ නම් දේශපාලන නවකථාවේ 36 වන පරිච්ෙඡ්දයේත් මේ සිද්ධිය කථාවක් සේ ලියා තිබෙනවා. ලංකාදීප කතුවර ඞී. බී. ධනපාල මේ රහසිගත මෙහෙයුම ගැන දැන සිටි බවට එයින් ඉගි කැරෙනවා.)

නාගදීපයට හානියක් වූ බව රටේ බොහෝ දෙනා දැන ගත්තේ වසර ගණනාවකට පසුව යැයි 1991දී මා සමඟ කළ දීර්ඝ පුවත්පත් සාකච්ඡවකදී පේ‍්‍රමරත්න ආවර්ජනය කළා.

පේ‍්‍රමරත්නගේ කලා කටයුතු වඩාත් සක‍්‍රිය වූයේ ඔහු 1965දී රජයේ සේවයෙන් විශ‍්‍රාම ගිය පසුවයි. තෙල් සායම් චිත‍්‍ර ඇඳීම හා මූර්ති නෙළීම ඔහු වඩාත් උද්‍යොගයෙන් කළා. ඔහු නිර්මාණය කළ චිත‍්‍රවලින් සමහරක් කොළඹ කලාගාරයේත්, බි‍්‍රතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේත් ප‍්‍රදර්ශනයට තබා තිබෙනවා. ඔහුගේ දිගු කාලීන මිතුරකු වූ ආතර් සී. ක්ලාක්ගේ ජීවමාන ප‍්‍රමාණයේ සිතුවම මොරටුව සරසවියේ දැකිය හැකියි. ඔහු විසින් පිටපත් කරන ලද සීගිරි බිතු සිතුවම් සමහරක් 1967දී සාහසිකයන් විසින් තාර ගා විනාශ කිරීම නිසා සදහට ම අහිමි වුණා.

පේ‍්‍රමරත්නගේ නවෝත්පාදනයක් වූනේ ෆයිබර්ග්ලාස් යොදා ගෙන අපේ පැරණි ප‍්‍රතිමා, කැටයම්, සඳකඩපහන ආදියේ ආකෘති තාත්ත්වික ලෙස නිර්මාණය කිරීමයි. මේ නිසා පුරාවිද්‍යා වටිනාකම ඉහළ මුල කෘතීන් සංරක්ෂිතව තබා ආකෘති තැනින් තැන ගෙන යාමේ හැකියාව ලැබුණා. අනුරාධපුර හා පොළොන්නරුවේ ප‍්‍රකට ප‍්‍රතිමා විසි ගණනක ෆයිබර්ග්ලාස් ආකෘති 1969-70 කාලයේ ඔහු නිර්මාණය කළේ නැෂනල් ජියෝග‍්‍රැෆික් සංගමය අමෙරිකාවේ වොෂිංටන් නුවර සංවිධානය කළ ඉහළ පෙලේ ලංකා ප‍්‍රදර්ශනයකටයි.

2001 A Space Odyssey (1968) Space Station One by Robert McCall1966-67 කාලයේ ඔහු තවත් අපූරු වැඩක් කළා. ඒ කාලයේ ආතර් සී. ක්ලාක් හා ස්ටැන්ලි කුබ්රික් දෙදෙනා 2001: A Space Odyssey නම් අසාමාන්‍ය වෘතාන්ත චිත‍්‍රපටය නිපදවීමේ සිවු වසරක ප‍්‍රයත්නයේ නියැලී සිටියා. පරිගණක නොදියුණු ඒ යුගයේ චිත‍්‍රපට special effects සියල්ල ආකෘති හරහා ඉතා වෙහෙස වී කළ යුතුව තිබුණා.

2001 චිත‍්‍රපට ජවනිකා ගණනාවක් පෘථිවි කක්ෂයේ අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයක දිග හැරෙනවා. ඒ සඳහා ඉතා සූක්ෂම ආකාරයේ ආකෘතියක් ලන්ඩනයට නුදුරු බෝහැම්වුඞ් චිත‍්‍රාගාරයේ තනනු ලැබුවා. ක්ලාක්ගේ නිර්දේශය මත ඒ කටයුත්තට හවුල් වූ පේ‍්‍රමරත්න, අමෙරිකානු හා බි‍්‍රතාන්‍ය තාක්ෂණවේදීන් සමඟ මාස ගණනක් එහි වැඩ කළා.

1974-78 කාලයේ බුරුමයේ ශ‍්‍රී ලංකා තානාපතිවරයා ලෙස ක‍්‍රියා කළ ඔහු තායිලන්තය, සිංගප්පූරුව හා ලාඕසයට ද අනුයුක්ත කර තිබුණා. 1980 දශකයේ වසර ගණනාවක් ඔහු ආතර් සී. ක්ලාක්ගේ කොළඹ කාර්යාලයේ ප‍්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කළා (මොරටුවේ පිහිටි රාජ්‍ය ආයතනය නොවේ.) මා ඔහුගෙන් බොහෝ දේ උගත්තේ ඒ කාලයේයි.

ලංකා කලා සංගමය, ඉංජිනේරු ආයතනය වැනි සංවිධානවල සභාපති හැටියටත්, රජයේ දෙපාර්තමේන්තු ප‍්‍රධානියකු ලෙසත් ක‍්‍රියා කොට පුළුල් දැනුමක් හා අත්දැකීම් සමුදායක් තිබූ ඔහු කිසි දිනෙක උඩඟු වුනේ නැහැ. පොඩි වැඩක් කොට ලොකු ප‍්‍රසිද්ධියක් පතන අය බහුල අද කාලේ පේ‍්‍රමරත්න වැනි දැවැන්තයන් ගැන බොහෝ දෙනා අසා නැහැ.

කොළඹ විජේරාම පාරේ තිබුණු ඔහුගේ පැරණි ගෙදර හරියට කලාගාරයක් බඳු වුණා. ඔහු නිම කළ හා වැඩ කරමින් සිටි චිත‍්‍ර, මූර්ති හා වෙනත් නිර්මාණ අතරට වී වයස 80 ඉක්ම යන තුරු ගත කළා. ඔහුගේ එක ම පුතා 1960 ගණන්වල බි‍්‍රතාන්‍යයේ නිත්‍ය පදිංචියට ගියා. 1980 දශකයේ බිරිඳ මිය යාමෙන් පසු ඔහු තනිකඩව නිර්මාණකරණයේ යෙදුණා.

1992දී ඔහු කොළඹින් ආපසු මහනුවරට ගිය පසු කිසි දිනෙක මට හමු වූයේ නැහැ. එහෙත් ඔහු කී කථාවක් මට තවම මතකයි. “අතමිට සරු ලාංකිකයන් පවා කලා නිර්මාණයකට සාධාරණ මිලක් ගෙවන්නට අදිමදි කරනවා. මේ නිසා අපේ සමාජයේ පූර්ණ කාලීන චිත‍්‍රශිල්පීන්, මූර්තිශිල්පීන් හා ලේඛකයන් බිහි වන්නේ නැහැ. මගේ චිත‍්‍රයකට රුපියල් විසිපන් දහසක් ගෙවන්නට මැලි වූ අය එමෙන් දෙගුණයක් ගෙවා ඩිනර්සෙට් ගන්නවා. මෙයයි අපේ යථාර්ථය.”

Official MGM trailer for 2001: A Space Odyssey

H R Premaratne: The Lankan artist who built a space station for 2001

2001 A Space Odyssey movie poster from 1968

2001 A Space Odyssey movie poster from 1968

The Sunday Observer, Sri Lanka, reproduces this story on 11 May 2008

This month marks the 40th anniversary of the release of classic science fiction movie 2001: A Space Odyssey. The Academy of Motion Picture Arts and Sciences held a commemorative screening last week in Hollywood’s MGM theatre.

In May 1964 director Stanley Kubrick and science fiction author Arthur C Clarke embarked on a creative collaboration: a novel and a screenplay inspired by Clarke’s 1950 short story “The Sentinel.” In December 1965, many ideas, drafts, and titles later, filming commenced on 2001: A Space Odyssey. The futuristic epic, placed in the first year of the new millennium, premiered in the US in April 1968 — and went on to become one of the finest science fiction movies made.

Official MGM trailer for 2001: A Space Odyssey

As the Academy noted on its website: “With its epoch-spanning storyline and its nearly dialogue-free script, 2001: A Space Odyssey combined the production value of Hollywood film-making with the artistic sensibility of European cinema. Its cerebral approach to the genre helped usher in a new, more literate age of science fiction cinema, and its extraordinary imagery – the widescreen 70mm cinematography of Geoffrey Unsworth, the visually dazzling and scrupulously researched production design, and especially the Oscar®-winning special effects – instantly became the benchmark by which all space films would be judged.”

The film’s best known connection to Sri Lanka is that its co-creator Arthur C Clarke had by then settled down there. During the 1964-68 period that he was associated with the production, Clarke would make periodic returns to his Colombo home — first from New York, where he brainstormed with Kubrick for weeks, and then from England, where the movie went into production. Filming of 2001 began in December 1965 in Shepperton Studios, Shepperton, England. Soon, filming was moved to MGM-British Studios in Borehamwood.

The anniversary coverage has triggered my memories of another, much less known Sri Lankan connection with the film. The accomplished Sri Lankan engineer, painter and sculptor H R (Hapugoda Rankothge) Premaratne worked on the movie’s special effects, all of which was hand-made. (Not a single computer was involved in creating the movie, which still awes movie-goers many of who take computer generated imagery, or CGI, completely for granted today.)

H R Premaratne

I got to know Premaratne (in photo above, affectionately known as Prema) in the late 1980s when he was special assistant to Arthur Clarke, in whose Colombo office I started working as a research assistant in 1987. I have just unearthed, from the depths of my own archives, an illustrated profile I wrote on Prema which appeared in The Island newspaper (Sri Lanka) on 26 January 1991. In a 2,000-word biographical sketch of the man that veteran journalist and biographer D B Dhanapala once called ‘a modern day Viswakarma’, I chronicle how Prema came to be associated with the movie’s production.

Prema had just retired in 1965 as Director of the Department of Public Works – in other words, the Ceylon government’s chief builder. By happy coincidence, 2001 was just entering its production stages around this time, so Clarke put Prema in touch with the Borehamwood Studios where elaborate sets for space scenes were being constructed. There, Prema worked with British and American set designers and special effects specialists.

For his efforts, he was listed as a member of the full production crew – even though he would go uncredited in the movie itself (as did dozens of others). When the Internet Movie Database was created decades later, he would also earn himself an entry there as Hapugoda Premaratne.

Space station in the movie 2001, envisaged in the mid 1960s

Space station in the movie 2001, envisaged in the mid 1960s

Harry Lange, chief designer of Hawke Films Limited who was in charge of production designs, later wrote to Prema: “Not one model could have been brought to the exceptionally high standard required in this production without the skills and imagination of people like yourself.”

Harry Lange recalls the making of 2001

“Prema was a very skilled architect, his best known work being the magnificent Independence Hall,” Clarke recalled years later in his tribute to Prema upon the latter’s death in the early 1990s. “During his stay in England in the mid 1960s, I put him in touch with Stanley Kubrick, who was then making 2001: A Space Odyssey. Prema’s expertise in art and engineering was very valuable in the production of the movie’s special effects, and he assisted in the building of the spectacular space station.”

Excerpt from 2001: Arrival at the space station in Earth orbit

Prema capped his long and illustrious public service as Sri Lanka’s ambassador to Burma, concurrently accredited to Thailand, Laos and Singapore (1974-78). From 1983, he worked as Clarke’s special assistant, while pursuing his own painting, sculpture and design work from his home at Wijerama Mawatha, Colombo — a short walk from Clarke’s own residence at Barnes Place.

I remember visiting Prema at home on several occasions. After his wife passed away and son moved overseas, he lived alone in a large, old house that was teeming with works of art – it was like a private art gallery or museum. All over the garden, there were scaled replicas of famous rock sculptures from places like Anuradhapura and Polonnaruwa. He pioneered a method of creating fibre glass replicas of archaeologically valuable statues and artefacts. These were used to showcase the best of Sri Lanka in major exhibitions in London, Washington DC and other capitals of the world in the 1980s.

In the late 1980s, Prema also painted a life-size portrait Arthur C Clarke as Chancellor of the University of Moratuwa, which is still on display at the Arthur Clarke Centre there (photo, below).

It’s a bit cliched to say this, but they don’t seem to make renaissance men like H R Premaratne anymore. He straddled the arts and sciences with equal dexterity and with impressive results in both spheres. He not only built bridges in newly independent Ceylon, but was himself a bridge between the Two Cultures of the sciences and humanities.

Just like his friend Arthur C Clarke was…

Sir Arthur Clarke with his Chancellor portrait by H R Premaratne, circa 1990

More information on making 2001: A Space Odyssey is found in the documentary, 2001: The Making of a Myth.

The making of 2001: A Space Odyssey, by Richard Boyle (The Sunday Times, Sri Lanka, November 1998)