සිවුමංසල කොලූගැටයා #164: දකුණු ආසියාව කුල්මත් කළ හුරුබුහුටි මීනා

This week’s Ravaya column (in Sinhala) is about the Meena Communication Initiative, which used animations and popular culture to discuss serious messages related to the girl child in South Asia.

I covered the same ground in an English column some weeks ago: January 2014: When Worlds Collide 96: Before Malala Came Meena…

Meena and Mithu

මීනා කෙලිලොල් හා හුරුබුහුටි දැරියක්. වයස අවුරුදු 9 – 10ක් පමණ ඇති. ඇයට වැඩිමහලූ අයියා කෙනකුත්, අතදරු වියේ පසු වන නංගි කෙනකුත් ඉන්නවා. ඇගේ මව, පියා සහ ආච්චි සමග පවුල වාසය කරන්නේ සරල ගැමි ගෙදරක. ඔවුන්ගේ ගම්මානය දකුණු ආසියාවේ යම් තැනෙක, ඕනෑම තැනෙක විය හැකියි.

ඇත්තටම කිවහොත් මීනා කාටූන් චරිතයක්. එහෙත් ගෙවී ගිය දශක දෙක පුරා මීනාගේ කථා ටෙලිවිෂන් හා චිත‍්‍රකථා පොත් හරහා රස විදින මිලියන් ගණනක් දකුණු ආසියාවේ දරු දැරියන්ට හා වැඩිහිටියන්ට නම් මීනා ඇතුඵ පවුලේ උදවිය හරියට ජීවමාන චරිත වගෙයි.

එක්සත් ජාතීන්ගේ ළමා අරමුදල හෙවත් යුනිසෙෆ් (Unicef) ආයතනය ලොව දක්‍ෂ කාටූන් ශිල්පීන් හා සන්නිවේදනක පිරිසක් සමග එක්ව නිර්මාණය කළ මීනා කථා මාලාව, මෑත කාලයේ සංවර්ධන පණිවුඩ හා ජනපි‍්‍රය සංස්කෘතිය මනා සේ යා කළ සාර්ථක උත්සාහයක්.

1990දී ලෝකයේ රාජ්‍යයන් විසින් සම්මත කර ගත් ළමා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ලෝක සම්මුතියේ කියැවෙන විවිධ අයිතීන් දකුණු ආසියාතික දැරියන්ට අදාල වන ආකාරය ගැන මීනා කථාවලින් රසවත්ව විවරණය කරනු ලැබුවා. නීති හෝ පිළිවෙත් ගැන කිසිවක් සඳහන් නොකොට එය මුළුමනින් ම මතු කරන්නේ කථා හරහායි.

දකුණු ආසියාවේ (සාක් කලාපයේ) රටවල ගැහැණු දරුවන් මුහුණ දෙන අභියෝග හා ඔවුන්ට නිසි අයිතීන් හා රැකවරණය ලබා දෙන්නට සමාජයට ඇති වගකීම් ගැන සරලවත්, විචිත‍්‍රවත් කියා දෙන මීනා කථා ඇරඹුණේ 1990 දශකය මුලදී බංග්ලාදේශයෙන්. ඇගේ මාධ්‍ය චාරිකාව මුල් යුගයේ පටන් මහත් ඕනෑකමින් අධ්‍යයනය කළ කෙනකු ලෙස මා එය සැකෙවින් බෙදා ගන්නට කැමතියි.

Meena originator Neill McKee

Meena originator Neill McKee

මීනා චරිතයේ හා කථා මාලාවේ නිර්මාතෘවරයා කැනේඩියානු ජාතික සන්නිවේදක නීල් මැකී (Neill Mckee). 1990 දශකය ඇරැඹෙන විට ඔහු යුනිසෙෆ් ආයතනයේ බංග්ලාදේශ් කාර්යාලයේ සන්නිවේදන ප‍්‍රධානියාව සිටියා.

ගතානුගතික දකුණු ආසියාතික ජන සමාජයන්හි පිරිමි දරුවන්ට ලැබෙන සැළකිල්ල හා ප‍්‍රමුඛත්වය බොහෝ විට එම පවුල්වල ගැහැණු දරුවන්ට නොලැබීම යුනිසෙෆ් අවධානයට ලක්ව තිබුණා. මේ නිසා ගැහැණු දරුවන්ගේ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය, පෝෂණය හා අනාගතය අඩාල වන බවත්, මේ සමාජයීය ආකල්ප ටිකෙන් ටික වෙනස් කළ යුතු බවත් යුනිසෙෆ් තේරුම් ගත්තා.

මෙබඳු කිදා බැස ගත් ආකල්පවලට එක එල්ලේ එරෙහි වීම හෝ පණ්ඩිත විවේචන කිරීම සාර්ථක නොවන බවත් නීල් මැකී දැන සිටියා. කථාන්දර ස්වරූපයෙන්, ලිහිල් විලාසයකින් මේ ගැඹුරු පණිවුඩය ගෙන යාමට යුනිසෙෆ් තීරණය කළා.

මේ වන විට සාර්ක් කලාපයේ රාජ්‍යයන් ද මේ ගැන අවධානය යොමු කර තිබුණා. 1990 වසර ගැහැණු දරුවන් පිළිබඳ සාක් වර්ෂය (SAARC Year of Girl Child) ලෙස නම් කරනු ලැබුවා.

මීනා චෙකොස්ලොවාකියාවේ ප‍්‍රාග් නුවර දී පිළිසිඳ ගෙන, බංග්ලාදේශයේ අගනුවර ඩාකාහිදී උපත ලැබුවා යයි කිව හැකියි. හේතුව මේ අදහස මුලින්ම මැකීගේ මනසට ආවේ ප‍්‍රාග් නුවර සමුඵවකට සහභාගී වන අතර බැවින්.

ආපසු ඩාකා නුවරට පැමිණි මැකී සෙසු කාර්ය මණ්ඩලයත් සමග දිගින් දිගට මේ ගැන සාකච්ඡා කළා. හුරුබුහුටි දැරියක් කථා නායිකාව කර ගෙන, ඇගේ පවුල හා ගම පසුබිම් කර ගත් කාටූන් කථා මාලාවක් නිර්මාණය කරන්නට ඔවුන් තීරණය කළා. මේ සඳහා ආයතනය තුළ අරමුදල් නොසෑහුණු බැවින් විවිධ ආධාර ආයතනවලින් එයට මුදල් සොයා ගන්නට ද මැකී වෙහෙසුණා.

ආණ්ඩු සාමාජිකත්වය දරණ අන්තර් රාජ්‍ය ආයතනයක් ලෙස යුනිසෙෆ් කි‍්‍රයාත්මක වන්නේ රජයන්ගේ අනුදැනුම ඇතිවයි. දකුණු ආසියාවේ කොයි කාටත් තේරෙන, සමීප නමක් සෙවූ යුනිසෙෆ් කණ්ඩායම මීනා නම තෝරාගෙන එයට සාක් රටවල නිල අනුමැතිය ලබා ගත්තා.

Best friends - Meena and Mithu

Best friends – Meena and Mithu

කථා රසය වැඩි කරන්නට මීනාට සුරතල් සතෙකු සිටිය යුතු යයි ඔවුන් තීරණය කළා. මුලින් යෝජනා වූයේ හීලෑ කළ රිලා පැටවෙකු වුවත් එයට ශී‍්‍ර ලංකා රාජ්‍ය නියෝජිතයන් එකඟ නොවු නිසා කටකාර ගිරවකු තෝරා ගත් බව මැකී ලියා තිබෙනවා. මිතූ (Mithu) යයි නමක් දෙනු ලැබු මේ ගිරවා මීනා යන සැම තැනම යන, ඇයට ඉතා ලෙන්ගතු සුරතලෙක්.

මීනාගේ පෙනුම හා ඇඳුම් ද හැම දකුණු ආසියාතික රටකට ම සමීප වීම සඳහා නිර්මාණකරුවන් විශේෂ උත්සාහයක් ගත්තා. සාරියක්, සල්වා කමීසයක් වැනි සංස්කෘතික වශයෙන් එක් රටකට දෙකකට ආවේණික ඇඳුමක් වෙනුවට එතරම් සුවිශේෂි නොවන ලිහිල් කලිසමක් හා කමිසයක් ඇයට ලබා දුන්නා.

මේ පෙනුම ඇතුළු අනෙක් සියුම් කාරණා නිර්ණය කිරීමට පෙර ඉතා පුළුල්ව මත විමසීම් ගවේෂණ කරනු ලැබුවා. සාක් රටවල කුඩා කණ්ඩායම් රැස්වීම් 200ක් පමණ පවත්වා බාල හා වැඩිහිටි 10,000කට වැඩි පිරිසකගේ රුචි අරුචිකම් විමසා බැලූ බව මැකී කියනවා.

මෙතරම් පේ‍්‍රක්‍ෂක පර්යේෂණ මත පදනම්ව නිර්මාණය වූ කාටූන් කථා අපේ කලාපයේ දුර්ලභයි. (එහෙත් වෝල්ට් ඩිස්නි වැනි ලොකු සමාගම් අළුත් නිර්මාණයක් කරන්නට පෙර සැම විටම පුළුල්ව පර්යේෂණ කරනවා.)

මීනා වසන ගම්මානයත් දකුණු ආසියාවේ ඕනෑම රටක තිබිය හැකි ආකාරයේ පෙනුමක් සහිතයි. ගතානුගතික වැඩවසම් මානසිකත්වය ඇති අය මෙන් ම වඩාත් විවෘත මනසකින් යුතු පාසල් ගුරුවරිය වැනි චරිත ද එහි හමු වනවා.

Meena chief animator Ram Mohan

Meena chief animator Ram Mohan

මේ චරිත රූප බවට පත් කොට කාටූන් කථා බිහි කරන්නට යුන්සෙෆ් ඇරයුම් කළේ ඉන්දියාවේ ප‍්‍රවීණතම කාටූන් චිත‍්‍රපට අධ්‍යක්‍ෂවරයෙකු වූ රාම් මෝහන්ටයි ( Ram Mohan). ඔහු 1956 සිට මේ ක්‍ෂෙත‍්‍රයේ නියැලී සිටි කෙනෙක්. උපදේශක මට්ටමින් ඇමරිකාවේ ප‍්‍රකට කාටූන් සමාගමක් වන හැනා-බාබරා චිත‍්‍රාගාරය (Hanna-Barbera Productions) ද ෆිලීපිනයේ ෆිල්කාටූන් සමාගම (Fil-Cartoons) ද සම්බන්ධ කර ගනු ලැබුවා. එහෙත් මේ නිර්මාණය 90%ක්ම දකුණු ආසියාතික නිර්මාණයක්.

‘‘අප විවිධාකාර හැඩතල නිර්මාණය කරමින් විවිධ ජන පිරිස් වලට ඒවා පෙන්නුවා. ඔවුන් වැඩි දෙනෙකු පි‍්‍රය කළ රසය එකතු කොට මීනාගේ පවුල, ගම හා කථා මාලාව බිහි කළා’’ රාම් මෝහන් කියනවා. මෙය වසර දෙකක් ගත වූ සාමුහික ව්‍යායාමයක්.

මුල් ම මීනා කථාව වූයේ Count Your Chicken (කුකුළු පැටවුන් ගණන් කරමු). අයියා (රාජු) පාසල් යවන නමුත් ගැහැණු දරුවෙකු නිසා මීනා පාසල් නොයවා ගෙදර තබා ගන්නවා. ඒත් අයියා පසුපස පාසල දක්වා යන මීනා, පන්ති කාමරයට පිටත සිට පාඩම් අසා සිටිනවා. එසේ දුර සිට උගත් ගණන් කිරීමේ හැකියාව ප‍්‍රායෝගිකව පාවිච්චි කොට කුකුල් හොරකු අල්ලා දෙන මීනා ගැන පැහැදෙන ඇගේ දෙමවුපියෝ ප‍්‍රමාද වී හෝ ඇයත් පාසල් යවනවා.

දෙවැනි කථාවට පාදක වූයේ රසවත් අඹ ගෙඩියක් ගෙදර ගෙනවිත් එයින් වැඩි පංගුව අයියාටත් ඇබිත්තක් පමණක් මීනාටත් දීමේ සිද්ධියයි. ගැහැණු දරුවාට එළිපිටම අඩු සැළකිලි දීමේ සම්ප‍්‍රදාය මේ කථාවෙන් හීන් සීරුවේ අභියෝගයට ලක් කැරෙනවා.

විනාඩි 10-15ක් පමණ දිගට දිවෙන මීනා කාටූන් කථා මුල් වටයේ 13ක් නිර්මාණය කළා. ඒවා ඉංගී‍්‍රසි, හින්දි, උර්දු, බංග්ලා, නේපාලි, දෙමළ, සිංහල වැනි භාෂා ගණනාවකට හඬ කවා එක් එක් රටවල ටෙලිවිෂන් නාලිකාවලට නොමිලයේ බෙදා හරිනු ලැබුවා.

Who's Afraid of the Bully

Who’s Afraid of the Bully

ප‍්‍රතිශක්තිකරණය, සනීපාරක්‍ෂාව, බාල වයස්කරුවන්ගෙන් වැඩ ගැනීම, ආපදාවලින් සුරැකීම, සෙල්ලම් කිරීමට දරු දැරියන්ට ඇති අයිතිය, අඩු වයසින් දැරියන් විවාහ කර දීම, HIV/AIDSවලින් ආරක්‍ෂා වීම වැනි තේමා යටතේ මීනා කාටූන් කථා නිපදවනු ලැබුවා. ඒ හැම එකක්ම සංවේදීව හා නිවැරදිව අදාල කරුණු කථානුසාරයෙන් ඉදිරිපත් කළා. මෙය ලෙහෙසි පහසු වැඩක් නොවෙයි.

ටෙලිවිෂන් කාටූන් මාලාවට අමතරව එම කථා චිත‍්‍ර කථා පොත් පෙළක් ලෙස ද මුද්‍රණය කොට විවිධ භාෂාවලින් බෙදා හරිනු ලැබුවා. බංග්ලාදේශය මුල් කර ගෙන ඇරඹුණත් 1995 වන විට මීනා සන්නිවේදන ව්‍යාපෘතිය සියළු සාක් රටවලට ව්‍යාප්ත වුණා.

එහිදී වැදගත් මෙහෙවරක් ඉටු කළේ මීනා ව්‍යාපෘති කළමනාකරු ලෙස කත්මන්ඩු නුවර යුන්සෙෆ් දකුණු ආසියාතික කලාපීය කාර්යාලයට පත්ව ආ කි‍්‍රස්ටියන් ක්ලාක් (Christian Clark). කලකට පෙර ලෝක ප‍්‍රකට සෙසමි ස්ටී‍්‍රට් ළමා ටෙලිවිෂන් වැඩසටහනේ පිටපත් රචකයෙකු හා කාටුන් ශිල්පියෙකු ද වූ ඔහු කාටුන් හරහා සමාජයට වැදගත් තොරතුරු හා පණීවුඩ දීමේ විභවය මනාව හඳුනාගෙන සිටියා.

‘කිසි විටෙක කථා රසය පලූදු වන ආකාරයෙන් තොරතුරු වැඩි කිරීමට හෝ පණිවුඩ දීමේ අරමුණින් දේශනා පැවැත්වීමට හෝ අප ඉඩ දුන්නේ නැහැ,’ මා හමු වූ විටෙක ඔහු ආවර්ජනය කළා.

කෙටි කලකින් මීනා කථා දකුණු ආසියාව පුරා කෙතරම් ජනපි‍්‍රය වී ද යත් එය ආදර්ශයට ගෙන සාරා නම් අපි‍්‍රකානු කථා මාලාවක් ද පසුව නිර්මාණය කරනු ලැබුවා. ඒ හරහා මෙබඳු ම වැදගත් පණිවුඩ අපි‍්‍රකානු සමාජයන්ට දෙන්නට යුන්සෙෆ් අපි‍්‍රකානු කාර්යාල උත්සාහ කළා. මීනාට වඩා ටිකක් වැඩිමහලූ සාරා දැරියට වයස 13යි. සිංගෝ නම් හුරතල් රිලා පැටියෙකු ඇයට සිටිනවා.

‘කාටූන් චරිත හැටියට මීනා හා සාරා තීරණාත්මක සමාජ සන්නිවේදනයක පෙර ගමන්කරුවන් වුණා. බොහෝ ගතානුගතික සමාජවල විවෘතව එක එල්ලේ සාකච්ඡා කළ නොහැකි ආකල්ප ගැන නැවත සිතා බැලීමකට ඒ හරහා යොමු කළා.’ නීල් මැකී හා කි‍්‍රස්ටියන් ක්ලාක් පසු කලෙක සිය අත්දැකීම් සමාලෝචනය කරමින් ලියා තැබුවා.

කාටූන් නිසා ළමා මනස අයාලේ යනවා යයි සිතන අයට මීනා අළුත් මානයක් පෙන්වා දෙනවා. තවත් කාටූන් නිර්මාණකරුවන් මේ මාර්ගයේ යනවා නම් කෙතරම් අපූරුද?

මීට වසර 15කට පමණ පෙර පාලිත ලක්‍ෂ්මන් ද සිල්වා ළමා අයිතිවාසිකම් විදහා දැක්වෙන කෙටි (විනාඩියේ) කාටුන් මාලාවක් නිර්මාණය කළා. සිබිල් වෙත්තසිංහගේ චිත‍්‍ර යොදා ගෙන කළ මේ නිර්මාණය සීමිත සම්පත් හරහා මීනා ගිය මග යන්නට ගත් දේශීය උත්සාහයක්.

 

Meena: Count your Chickens

Will Meena Leave School?

Meena: Too young to Marry

Posted in Animation, Bangladesh, Campaigns, children, Communicating development, Eco-friendly living, film-makers, film-making, Health, HIV/AIDS, India, Innovation, MDG, Media, Nepal, Pakistan, public interest, Ravaya Column, Sanitation, South Asia, Sri Lanka, Story telling, Sustainable Development, Television, United Nations, women, youth. Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . 4 Comments »

සිවුමංසල කොලූගැටයා #78: කනක් මානි ඩික්සිත් – හිමාල කඳු සොළවන පුංචි වැඩකාරයා

This is the (Sinhala) text of my Sunday column in Ravaya newspaper on 12 August 2012, which is about the journalistic, political and social endeavours of my friend Kanak Mani Dixit of Nepal, whom I introduced in Colombo a few days ago.

Kanak Mani Dixit challenges Nepali Army arresting him for peaceful street protests on 5 April 2006, Kathmandu – Photo by Shehab Uddin

ශ‍්‍රී ලංකා කර්තෘ සංසදය හා ශ‍්‍රී ලංකා පුවත්පත් ආයතනය සංවිධානය කළ 2011 ජනමාධ්‍ය විශිෂ්ටතා සම්මාන උළෙලේ ප‍්‍රධාන ආරාධිතයා ලෙස පැමිණියේ නේපාල පුවත්පත් කතුවර හා ප‍්‍රකාශක කනක් මානි ඩික්සිත් (Kanak Mani Dixit). මාධ්‍ය නිදහස හා මාධ්‍යවේදියාගේ සමාජ මෙහෙවර ගැන දේශනයක් ද ඔහු කොළඹ දී පැවැත්වූවා.

ශ‍්‍රී ලංකාවට නිතර යන එන හා අපේ රට ගැන ඕනෑකමින් අධ්‍යයනය කරන මේ දකුණු ආසියාතික හිතවතා එසේ මෙසේ චරිතයක් නොවේ. මා ඔහු දකින්නේ හිමාලයේ කඳු හොල්ලන්නට තරම් සමත් ඉමහත් ධෛර්යයක් හා කැපවීමක් ඇති, අතිශයින් කාර්යශූර පුද්ගලයකු හැටියටයි. ඔහු මගේ මිතුරකු වගේ ම මා බෙහෙවින් අගය කරන අසාමාන්‍ය ගණයේ චරිතයක්. එයට හේතු ගණනාවක් තිබෙනවා.

ඩික්සිත්වරුන් නේපාලයේ ඉසුරුබර, ප‍්‍රභූ පවුලක්. පෙළපතින් උරුම වූ සම්පත් හා වරප‍්‍රසාද භුක්ති විඳිමින් සැහැල්ලූවෙන් හෝ විනෝදකාමීව හෝ සිටීමට හැකියාව තිබුණත් ඔවුන් පොදු උන්නතියට කැප වෙමින්, විද්‍යා, කලා හා ශිල්ප ශාස්ත‍්‍ර ප‍්‍රගුණ කරන පිරිසක්. එබඳු පෙළපතක වුවත් කනක් සුවිශේෂීයි.

නේපාලයේත්, ඉන්දියාවේත් ඉගෙනුම ලැබ මාධ්‍ය කලාවේ ඉහළ ම පශ්චාත් උපාධියක් අමෙරිකාවේ කොලම්බියා සරසවියෙන් ලද කනක්, වසර කිහිපයක් නිව්යෝක් නුවර එක්සත් ජාතීන්ගේ මූලස්ථානයේ තොරතුරු අංශයේ සේවය කළා. එබඳු තනතුරකට පත් වන අපේ වැනි රටවලින් මතු වන බහුතරයක් දෙනා නැවත සිය රට එන්නේ නැහැ.

එහෙත් බටහිරින් හා ජාත්‍යන්තර සංවිධාන ක්ෂේත‍්‍රයෙන් ලත් දැනුම හා අත්දැකීම් රැගෙන කනක් ආපසු නේපාලයට ආවේ 1980 දශකය මැදදී. 1987දී ඔහු හිමාල් (HIMAL) නම් සඟරාවක් ඇරඹුවා. හිමාලයට සාමුහිකව හිමිකම් කියන භූතානය, ඉන්දියාව, නේපාලය, ටිබෙටය, පකිස්ථානය හා චීනය යන රටවල් කෙරෙහි මුලින් අවධානය යොමු කළ මේ ඉංග‍්‍රීසි සඟරාව, වසර කිහිපයකින් සමස්ත දකුණු ආසියාවම ආවරණය කැරෙන පරිදි HIMAL Southasian නමින් යළි නම් කළා.

හිමාල් සඟරාව දේශපාලන, සමාජ විද්‍යාත්මක, කලා, විද්‍යා හා අන් මාතෘකා දකුණු ආසියාතික කෝණයෙන් බලමින් විග‍්‍රහ කරන ප‍්‍රකාශනයක්. වසර 25ක් ගත වීත් එයට ඍජුව තරඟකාරී වෙනත් කලාපීය ප‍්‍රකාශනයක් නැහැ. (ඉන්දියානු පුවත් සඟරා බොහෝ කොට තම රටෙහි සිදුවීම්වලට වාර්තාකරණය හා විග‍්‍රහයන් සීමා කරන අතර දකූණු ආසියාවේ සෙසු රටවල් ගැන ඇස යොමු කරන්නේ ඉඳහිට පමණයි.)

කනක් ඩික්සිත්, මිලියන් 26කට අධික ජනතාවක් වෙසෙන, ලෝකයේ අන්ත දුගී රටවල් 49න් එකක් වන නේපාලයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන ප‍්‍රශ්න ගැන සංවේදී වන අතර දකුණු ආසියාතික පොදු චින්තනයක් හා අනන්‍යතාවයක් ගොඩ නංවන්නට කවදත් උත්සුක වූ අයෙක්.

දකුණු ආසියාවේ ආණ්ඩු 1985දී අටවා ගත් සාර්ක් (SAARC) නම් අන්තර්-රාජ්‍ය කලාපීය සහයෝගිතා සංවිධානයට වඩා කනක්ගේ දැක්ම පුළුල් හා ගැඹුරුයි. රාජ්‍ය නායකයන්, නිලධාරීන් හා තානාපතීන් විටින් විට මුණ ගැසී නිල කථාබහ කරන අතර සාර්ක් රටවල් අටෙහි වසන මිලියන් 1,400ක් සාමාන්‍ය ජනයා ද ආර්ථික, සාංස්කෘතික හා සමාජයීය මට්ටමින් සබඳතා දියුණු කර ගත යුතු බව ඔහු දැඩි සේ විශ්වාස කරනවා. සැබෑ කලාපීය සහයෝගීතාව බිහි වන්නේත්, අන්‍යෙන්‍ය විශ්වාසය හා සුහදතාව වැඩෙන්නේත් අන්තර්-රාජ්‍ය ගිවිසුම් හරහා නොව මිනිස් සබඳතා හරහා යයි ඔහු නිතර කියනවා.

දකුණු ආසියාතික මට්ටමින් ජන සබඳතා, කලා සබඳතා හා මාධ්‍ය සබඳතා වැඩි කරන්නට Film South Asia නමින් කලාපීය වාර්තා චිත‍්‍රපට උළෙලක් 1997දී ඔහු ඇරඹුවා. දෙවසරකට වරක් කත්මණ්ඩු නුවර පැවැත්වෙන මේ උළෙලට දකුණු ආසියාවේ ඕනෑ ම තේමාවක් ගැන නිපදවුණු චිත‍්‍රපට ඉදිරිපත් කැරෙනවා. උළෙලක හොඳම චිත‍්‍රපට ලෙස සම්මාන ලබන චිත‍්‍රපට ඉන්පසු වසරක් පුරා දකුණු ආසියාවේ ප‍්‍රධාන නගරවලටත්, වෙනත් රටවලටත් සංචාරය කරනවා.

මා කනක් හරිහැටි හඳුනා ගත්තේ මුල්ම Film South Asia චිත‍්‍රපට උළෙලේ ජූරි සභිකයකු ලෙස 1997 ඔක්තෝබරයේ ඔහු සමග කටයුතු කළ කාලයේ. සීමිත සම්පත් හා පහසුකම් මැද, එහෙත් දැඩි උද්‍යොගයෙන් හා ස්වේච්ඡ සේවකයන්ගේ උදවුවෙන් ලොකු වැඩ කරන්නට මේ පුංචි මිනිසාට ඇති සුවිසල් සංවිධාන ශක්තිය මා හොඳාකාර දුටුවා.

චිත‍්‍රපට උළෙල, සම්මන්ත‍්‍රණ, විද්වත් වැඩමුළු මෙන් ම වෙනත් නොයෙක් පොදු උන්නතියට දායක වන ක‍්‍රියාකාරකම් කනක් නිතර සංවිධානය කරනවා. එසේ කරන්නේ හිමාල් මීඩියා නම් මාධ්‍ය ආයතනය හරහා සතිපතා හා මාස්පතා පත්තර සඟරා කිහිපයක් ද පළ කරන අතරයි.

තමන්ගේ ම ප‍්‍රකාශන ආයතනයක අධිපති හා ප‍්‍රධාන කර්තෘ වීමේ වාසිය ඔහුට ඇතත්, එ් වාසියම අවදානමක් වන අවස්ථා ද තිබෙනවා. ඔහු තර්කානුකූලව හා ප‍්‍රතිපත්ති ගරුකව ගන්නා ඇතැම් ස්ථාවරයන් නිසා නේපාලයේ ප‍්‍රබල දේශපාලකයන් හා නිලධාරීන් කෝපයට පත්ව විවිධ තර්ජන, හිරිහැර හා දැන්වීම්කරුවන් බිය වැද්දීම ආදිය සිදු කළ අවස්ථා තිබෙනවා. එහෙත් ප‍්‍රබල විවේචකයන් පවා ඔහුගේ අවංක බව හා පක්ෂග‍්‍රාහී නොවීම අගය කරනවා.

වාමාංශික මාවෝවාදී (Maoist) ගරිල්ලා ව්‍යාපාරයක් නේපාලයේ ප‍්‍රජාතන්ත‍්‍රවාදීව පත් වූ රජයට එරෙහි වන්නට පටන් ගත්තේ 1996 සිටයි. ටික කලෙකින් සන්නද්ධ අරගලයක් බවට පත් වූ එය වසර 10ක් තිස්සේ 12,000කට අධික ජීවිත බිලි ගත්තා. නේපාල දේශපාලන ඉතිහාසය ගැන කියන්නට මේ අවස්ථාව නොවූවත්, මාවෝවාදීන් ප‍්‍රබල වී හා දරුණු වී, බලයේ සිටි රජය අසරණව සිටින වකවානුවේ පවා ගරිල්ලන්ගේ ප‍්‍රචන්ඩත්වය ප‍්‍රසිද්ධියේ හෙළා දැකීමට පුවත්පත් කතුවරයකු ලෙස කනක්ට ධෛර්යය තිබුණා.

2005 පෙබරවාරියේදී පාර්ලිමේන්තුව අත්හිටුවමින් පූර්ණ විධායක බලය සියතට ගත් නේපාලයේ ඥනේන්ද්‍ර රජු, අත්තනෝමතික පාලනයකට යොමු වුණා. රජුගේ ආඥදායකත්වය යටතේ නේපාල හමුදාව මාවෝවාදී ගරිල්ලන්ට එරෙහිව බිහිසුණු රාජ්‍ය ප‍්‍රචන්ඩත්වයක් රට පුරා මුදා හරින්නට ගත් විට එය විවේචනය කරන්නට තරම් පිට කොන්දක් තිබුනේ නේපාල සමාජයේ හා මාධ්‍ය ක්ෂේත‍්‍රයේ ඉතා ටික දෙනකුටයි.

ප‍්‍රභූ පැලැන්තිය හා පීඩිත බහුතරයක් අතර පංති අරගලයක් ලෙස ඇවිලෙමින් තිබූ නේපාල සිවිල් යුද්ධයේදී, කනක් ප‍්‍රභූ පෙළපතකින් ආවත් යුක්තිය, සාධාරණත්වය හා මානව හිමිකම් වෙනුවෙන් දිගට ම මතවාදීව පෙනී සිටියා. එහිදී ඔහු නිතර ජීවිත තර්ජනවලට ලක් වූ බව ප‍්‍රකට කරුණක්.

What Himal is all about…

2005 සැප්තැම්බරයේ මාවෝවාදීන් මාස තුනක එ්කපාර්ශවික සටන් විරාමයක් ප‍්‍රකාශ කළා. එ් රජුගේ පාලනයත් සමග යම් මට්ටමක එකඟත්වයකට පැමිණිමට. දෙපසින් ම දරුණු ලෙස බැට කා හෙම්බත් වී සිටි නේපාල ජනතාව එ් විරාමය අතරතුර වීදි උද්ඝෝෂණ කරන්නට පටන් ගත්තා. පාර්ලිමේන්තුව නැවත කැඳවන ලෙස ඔවුන් බල කර සිටියා.

හමුදාව හා පොලිසිය යොදා ගෙන හදිසි නීතිය යටතේ ජන බලවේගය පාලනය කරන්නට රජු උපරිම උත්සහ ගත්තා. නේපාල ජන ආන්දෝලනයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වූයේ දේශපාලන පක්ෂ හා වෘත්තිය සමිතිවලට අමතරව විද්වතුන්, වෘත්තිකයන් හා ඉහළ පැලැන්තියේ උදවියත් වීදි බැසීමයි.

රජුගේ දඩබ්බර ඇඳිරි නීතියක් කඩ කරමින් වීදි ගත වී උද්‍යොග පාඨ කියමින් සිටි සිය ගණනක් අත්අඩංගුවට ගනිද්දී කනක් ඩික්සිත් ද සිර බාරයට පත් වුණා. බලාධිකාරීන් සමග පෞද්ගලික සබඳතා ඇති පුවත්පත් ප‍්‍රකාශකයකු හා කතුවරයකු ලෙස ඕනෑ නම් ඔහුට තම හිතවත්කම් මත පැය කිහිපයක් ඇතුලත නිදහස් වන්නට ඉඩ තිබුණා. එහෙත් ප‍්‍රතිපත්තිමය ස්ථාවරය මත ඔහු එසේ කළේ නැහැ. දින 19ක් තමා රඳවා තැබූ කත්මණ්ඩු හිර ගෙදර, එයින් නිදහස් වූ පසු වතාවක් ඔහු පිටතින් මට පෙන්වූයේ හැඟීම් බරවයි.

ජන බලවේගය ගිනි අවි හා මැර බලයෙන් මැඬ පවත්වන්නට බැරි වූ තැන රජු 2006 අපේ‍්‍රල් 24 වනදා එයට හිස නැමුවා. පාර්ලිමේන්තුව නැවත ස්ථාපිත කොට, අගමැතිවරයකුට කැබිනට්ටුවක් පත් කර ගෙන රට පාලනය කරන්නට ඉඩ දී, පෙර පරිදි නාමික රාජ්‍ය නායකයා ලෙස සිටීමට රජු කැමති වුණා. එහෙත් ඉනික්බිති දිග හැරුණු සිදුවීම්වල අවසානය වූයේ රාජාණ්ඩු සංකල්පය ම ඉවත දමා නේපාලය 2008දී ජනරජයක් බවට පත් වීමයි.

මේ දේශපාලන හා ව්‍යුහමය ප‍්‍රතිසංස්කරණ තවමත් හරිහැටි නිමා වී නැහැ. නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කර ගන්නට නේපාල දේශපාලන පක්ෂ තවමත් වෙර දරනවා. ඔහුත් සමග වීදි අරගල කළ, එකට සිරබත් කෑ සමහරුන්ව අද කනක් විවේචනය කරනවා. මේ නිසාදෝ දැන් බලයේ සිටින ඇතමුන්ට මේ ප‍්‍රතිපත්තිගරුක කතුවරයා හිසරදයක් වෙලා. අන්තවාදී දේශපාලන කණ්ඩායමක් මෑතදී ඔහුව ‘ජන සතුරකු’ (Enemy of the People) ලෙස හංවඩු ගසනු ලැබුවේ එ නිසායි.

මේ අතර රටේ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ සුබ සිද්ධිය ගැනත්, අනාගත ආර්ථික හා සමාජයීය ස්ථාවරය ගැනත් කනක් ඩික්සිත් දිගට ම විග‍්‍රහ කරනවා. දේශපාලනයෙන් ඔබ්බට දිවෙන දැක්මක් කනක්ට තිබෙනවා. ඉන්දියාවට හා චීනයට මැදි වී තිබෙන නේපාලය, ආර්ථික වශයෙන් දියුණු කරන්නට ගත යුතු ප‍්‍රතිපත්ති හා උපායමාර්ග ගැන ඔහු මාධ්‍ය හරහාත්, විද්වත් සභා සහ සිවිල් සමාජය තුළත් සංවාද කරනවා.

උදාහරණයක් හැටියට ජනාකිර්ණ හා තදබදයට ලක් වූ කත්මණ්ඩු නිම්නයේ පොදු මාර්ග ප‍්‍රවාහනය දියුණු කරන්නට උපක‍්‍රම සොයා ඔහු රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික අංශයේ කොයි කවුරුත් සමග වැඩ කරනවා. මෝටර් බයිසිකල් හා රටවලින් පිරී ඉතිරී ගිය මංමාවත් වෙනුවට කාටත් ලෙහෙසියෙන් ගමන් යා හැකි, වාත දුෂණය පාලනය කරගත් ප‍්‍රවාහන පද්ධතියක් බිහි කර ගන්නට තවමත් කත්මණ්ඩු නුවරට ඉඩක් ඇතැයි ඔහු විශ්වාස කරනවා.

එ අතර ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් සිද්ධස්ථාන හා පුරාණ ගොඩනැගිලි සංරක්ෂණය කිරීම ගැනත් ඔහු බොහෝ උනන්දු වනවා. මේ සියල්ල කරන අතරේ නේපාලයේ ඉතිහාසය හා සංස්කෘතික උරුමය ගැන දරුවන්ට රසවත් ලෙස කියා දෙන ලමා පොත් ලියන්නටත් ඔහු පටන්ගෙන තිබෙනවා.

වයස 45දී ඔහු නේපාල බසින් එරට පුවත්පත් වලට ලිපි ලිවීම ඇරඹුවා. එ දක්වා ඉංගී‍්‍රසි පුවත්පත් ලේඛකයකු හා කතුවරයකු ලෙස ක‍්‍රියා කළ ඔහු දැන් වසර හත අටක සිට එරට ප‍්‍රධාන දේශීය බස හරහා වැඩි ජන සංඛ්‍යාවක් අමතනවා. ර්‍ණමෙය මුලදී මට ලෙහෙසි වූයේ නැහැ. නමුත් සැබෑ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන පරිනාමයකට හරිහැටි දායකවන්නට නම් නේපාල බසින් ද සන්නිවේදනය කළ යුතු බව මා තේරුම් ගත්තා” පසුගිය සතියේ ඔහු කොළඹදී මට පැහැදිලි කළා.

කනක් තමා කරන දේ ගැන අළුත් තොරතුරු බ්ලොග් අඩවියක් හරහාත් (www.kanakmanidixit.com), ට්විටර් වැනි වෙබ් මාධ්‍ය හරහාත් ලොව පුරා විසිර සිටින මිතුරන් සමග බෙදා ගන්නවා.

කනක් ඩික්සිත් කරන හපන්කම් අසන දකින මට නිතර සිතෙන්නේ අපේ ප‍්‍රභූ පැලැන්තිවලත් ඉඳහිටවත් මෙබඳු පොදු උන්නතියට කැප වන, එඩිතර චරිත හමු වනවා නම් කෙතරම් අපූරු ද කියායි! අපට සිටින ප‍්‍රකාශක හාමුලා හා පත්තර මුදලාලිලාට මේ හිමාලයේ කඳු සොළවන පුංචි මිනිසාට කිට්ටු කරන්නත් අමාරුයි!

Introducing Kanak Mani Dixit, a ‘Media Typhoon’ in South Asia

Journalist Kanak Dixit in a protesting rally in Kathmandu on 5 April 2006, Kathmandu. Photo by Shehab Uddin

Expanded from introductory remarks at Ceylon Newspapers Limited office in Colombo, Sri Lanka, on 2 Aug 2012:

There are many ways to introduce my good friend and partner in crime, Kanak Mani Dixit.

Aunty Google, as well as his own website (www.kanakmanidixit.com) can tell you the basic info about his education and career path, which I won’t repeat here. Instead, let me personalise what I know about this courageous man I’ve known and worked with for over 15 years.

Kanak is a journalist, editor and activist – all rolled into one. And if you think that journalists cannot become effective social or democracy activists, just watch him balance these seemingly daunting roles. Study how he juggles reporting, commentary writing, editing and social intervention.

Kanak came from a privileged family background, and could easily have spent his life in leisurely scholarship and endlessly doing the cocktail and conference circuits in South Asia and beyond. He CHOSE to be different.

Kanak spent a few years with the UN Department of Public Information in New York, and yet chucked up a promising international career to return to South Asia – a chaotic, unpredictable but also exhilarating part of the world that we call home. Another conscious choice.

Back home, Kanak could have watched over his beloved Kathmandu Valley and simply commented or satirised about the politics, economy and society of his impoverished land, one of 49 least developed countries in the world. He does that, too, but when needed he takes to the streets. As he did back in 2005/2006 when Nepalis rose against a tyrannical king…

He paid a price for his frontline activism. He was arrested – along with thousands of others – for defying a curfew and demanding democratic reform. He spent 19 days in a Kathmandu jail that he once pointed out to me from afar. As an influential publisher, he could have worked out some deal for a quicker release, but again, chose not to.

How many other South Asia editors or publishers do you know who won’t peddle influence for their personal gain or safety?

Some editors and publishers think of themselves as ‘king-makers’ in the political arena. This editor-publisher was literally a ‘king-dumper’: Nepal’s People Power forced autocratic King Gyanendra to restore Parliament in April 2006. Two years later, the whole monarchy was phased out.

Kanak has spoken truth to power, stared authority in the eye, and yet he has not allowed himself to be corrupted by the temptations of political, diplomatic or other positions. He continues to critique and needle those in public and elected office.

In fact, the very revolutionaries he too helped to bring into office – through elections – now don’t seem to like him much: he was recently dubbed ‘an Enemy of the People’.

He must be doing a few things right to be reviled by both monarchists and republicans!

But Kanak is much more than a media and political activist. He has too many involvements and interests to keep track of.

To cite but a few:

What Himal is all about…

• He is a great believer in the idea of South Asian integration, going well beyond the bureaucratic trappings of SAARC. (His Southasia, which he insists on spelling as one word, includes Tibet and Burma.)
• He founded Himal Southasian magazine in 1987, and sustained it for 25 years with great effort and dedication. It is the first and only regional news and analysis magazine in our region of 1.4 billion people.
• He promotes documentaries as a means of cultural self expression and exchange, and in 1997 founded Film South Asia, a biennial festival that brings the best of South Asian films.
• He nurtures social science research and scholarly exchange, and is endlessly incubating new ventures or institutions in the public interest.
• He supports spinal injury rehabilitation in Nepal, having realised the pitiful state of such care when he suffered serious spinal injury himself a few years ago after a mountain hiking accident.

Amidst all this, he finds time to write regular columns and op-eds – in both English AND Nepali – as well as occasional books.

For these and many other reasons, Kanak Dixit is one of my role models, and a constant source of inspiration. He is one of the few human beings that I’d like to CLONE if and when that becomes a real prospect.

We need many more Media Typhoons like him to drive change in South Asia.

In fact, I sometimes wonder if there is more than one Kanak Dixit already! But that’s only speculation. For now, my friends, meet the one and only Kanak Mani Dixit confirmed to exist…

සිවුමංසල කොලූගැටයා #44: HIV ආසාදිතයන් වැළද ගන්නා නේපාලය

In my latest column written for Ravaya newspaper on 11 Dec 2011, I question why people living with HIV in Sri Lanka face such a high level of stigma and discrimination irrespective of their educational level and social class. The perpetrators of such discrimination also come from all strata in society: doctors and healthcare workers are among them. I recall the bitter experience of pediatrician Dr Mrs Kamalika Abeyaratne, the first Lankan to publicly acknowledge her HIV status, who stood up and spoke out for the rights of those living with HIV in Sri Lanka.

I then contrast the Sri Lanka situation with that in Nepal, where the communities have gradually come around to accept those living with HIV. What cultural, social and other factors enabled such a transformation? I draw from a 2002 documentary called Love for a Longer Life, made by Nepali film maker Durba Basnet, which I earlier blogged about.

Lakshmi Lama at her tea shop in Ratomate, central Nepal

පසුගිය සතියේ HIV/AIDS සහ මෙරට මාධ්‍ය වාර්තාකරණය ගැන මගේ විග්‍රහයට එක් ප්‍රතිචාරයක් ලැබුණේ මාධ්‍ය ක‍ෂත්‍රයේ ම දිගු කලක් අත්දැකීම් ඇති, මැදහත් මතධාරියකු සේ මා සළකන කෙනකුගෙන්. ඔහු මගේ විග්‍රහය පිළි ගන්නා අතර බහුතරයක් මාධ්‍යවේදීන් හා කතුවරුන් HIV ආසාදිතයන් ගැන දක්වන ආකල්පය සමස්ත ලක් සමාජයේ ම ආකල්පවල පිළිබිඹුවක් බවට තර්ක කළා. ඔහු කියන්නේ සමාජයේ තිත්ත ඇත්ත, ඇති සැටියෙන් හසු කර ගන්නා මාධ්‍යවලට දොස් තබනවා වෙනුවට එයට අදාල සමාජ තත්ත්වයන් ගැන අවධානය යොමු කළ යුතු බවයි.

බොහෝ විට අපේ මාධ්‍යවලින් පෙන්නුම් කරන්නේ මෙරට පොදු සමාජයේ සිතුම් පැතුම්, භීතිකා හා ආශාවන් බව ඇත්තයි. එහෙත් අන්තවාදී මත දැක්වීමට හා කතුවරුන්ගේ පෞද්ගලික සුචරිතවාදය පොදු මතයක් බවට පත් කිරීමට නම් මා එකග වන්නේ නැහැ.

HIV සමග ජීවත් වන බහුතරයක් ලාංකිකයන් තම සැබෑ තත්ත්වය රහසිගතව පවත්වා ගන්නේ මේ වයිරසය ගැන අපේ සමාජයේ මුල බැස ගෙන ඇති දරුණු අපකීර්තිය නිසායි. සමාජ මට්ටම් හෝ උගත්කම් හෝ අනුව මේ අපකීර්තිය වෙනස් නොවන බව ද පෙනී යනවා.

2011 නොවැම්බර් 13දා රාවය 18 වන පිටුවේ පළ වූ ප්‍රින්සි මංගලිකා සමග කරන ලද සම්මුඛ සාකච්ඡාව කියවන්න. HIV සමග ජීවත් වෙමින් එම තත්ත්වය ප්‍රසිද්ධියේ පිළිගන්නා ලාංකිකකයන් අතලොස්ස අතරට ප්‍රින්සි ද අයත්. ඇය Positive Women’s Network නම් ස්වෙච්ඡා ආයතනය හරහා HIV සමග ජීවත් වන අයගේ සුබසිද්ධිය තකා වැඩ කරන ක්‍රියාකාරිනියක්.

ඇගේ අනුවේදනීය කථාවේ දරුණුතම පැතිකඩ නම් ඇගේ HIV තත්ත්වය පරීක‍ෂා කළ රෝහලේ කාර්ය මණ්ඩලයෙන් ම රහසිගත තොරතුර ඇගේ ගමට කාන්දු වීම හා එයින් පසු හට ගත් අමානුෂික ප්‍රතිචාරයයි. අපරාධකරුවන් ලෙස හංවඩු ගසා කොන් කිරීමට ලක් වන ඇයගේ පවුලට ගේදොර ගම් අතහැර දමා යන්නට සිදු වුණා. ඒ 2001දී. 2005 HIV මාධ්‍ය වැඩමුළුවකදී මා ප්‍රින්සි මුණ ගැසෙන විට ඇය HIV ක්‍රියාකාරිනියක් වී සිටියා. එදා වැඩමුළුව අමතා වෛද්‍ය විශේෂඥයන් හා සන්නිවේදකයන් ද කථා කළත් ඉතා ම සංවේදී හා හෘදයංගම කථාව කළේ ඇයයි.

ප්‍රින්සිගේ කථාවට සමාන්තර අත්දැකීම් ලැබූ HIV ආසාදිතයන් මෙරට සිටිනවා. මෑතදී අසන්නට ලැබුණේ ඩෙංගු රෝගය නිසා රෝහල් ගත කෙරුණු 15 හැවිරිදි දැරියකට රෝහලේදී HIV මිශ්‍ර වූ රුධිරය දීමෙන් ඇය HIV ආසාදිත වූ සැටියි. දැන් ඇයත් සමග පන්තිකාරයේ සිටින්නට අනෙකුත් දැරියන් (හා ඔවුන්ගේ දෙමවුපියන්) අදිමදි කරනවා. පාසල් වෑන් රියක ඇයට යන්නට බැහැ. සාමාන්‍ය ස්පර්ශයෙන් බෝ විය නොහැකි HIV වයිරසයට ලක් සමාජය මෙතරම් බිය ඇයි?

මේ තත්ත්වය දැනුවත්කම හා අධ්‍යාපනික මට්ටම් ඉහළ යාමෙන් පමණක් වෙනස් වන්නේද නැහැ. වෛද්‍යවරුන් හා සෞඛ්‍ය සේවක සේවිකාවන් ඇතැම් දෙනාත් ්‍යෂඪ භීතිකාව කරපින්නා ගත් අයයි.

තමන්ගේ HIV තත්ත්වය විවෘතව හා ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශයට පත් කළ ප්‍රථම ලාංකිකයා වුයේ ළමා රෝග විශේෂඥ වෛද්‍ය කාමලිකා අබේරත්න මහත්මියයි (1934 – 2004). දරුණු රිය අනතුරකට ලක් වීමෙන් තුවාල ලබා ප්‍රතිකාර කිරීමේදි රජයේ ප්‍රධාන රෝහලකදී HIV මිශ්‍ර වූ රුධිරය දීමෙන් ඇය ආසාදිත වුණා. මේ ප්‍රශ්නය ගැන මාධ්‍ය හා ජන සංවිධාන හරහා සංවාදයක් ගොඩ නංවන්නට ඇය මහත් කැපවීමෙන් ක්‍රියා කළා.

2006දී පළ වූ ඇගේ චරිත කතාවේ (A Life in the Round) විස්තර කැරෙන ආකාරයට ඇගේ HIV ආසාදනය ප්‍රකට වු පසු එයට දරුණු ම ප්‍රතිචාරයන් ලැබුණේ වෛද්‍යවරුන්ගෙන්. ඔවුන් බහුතරයක් ඇය හා වෛද්‍යවරයකු වූ ඇගේ සැමියා ඇසුරු කිරීම නවතා දැමූවා. ඇතැම් වෛද්‍යවරු ඇගේ චරිතය ගැන අසත්‍ය හා අභූත චෝදනා එල්ල කළා. වෛද්‍යවරුන් සමහරකගේ ආකල්පය මෙය නම්, සෙසු ජන සමාජය ගැන කවර කථා ද? HIV ආසාදිත අයට වෛද්‍ය උපදෙස් දීමට හා ප්‍රතිකාර කිරීමට දැඩි සේ මැලි වන සෞඛ්‍ය සේවක සේවිකාවන් ගැන විටින් විට වාර්තා වෙනවා.

අපේ රටේ මේ අවාසනාවන්ත තත්ත්වය පවතින අතරේ දකුණු ආසියාවේ අධ්‍යාපන හා සමාජ සංවර්ධන දර්ශකයන් අතින් අපට වඩා බොහෝ සේ පිටුපසින් සිටින නේපාලයේ HIV පිළිබද මහජන ආකල්පය වෙනස් වී තිඛෙනවා. මේ උදාහරණ කිහිපය සළකා බලන්න.

රජීව් කෆ්ලේ (Rajiv Kafle) HIV සමග ජීවත්වන, ඒ ගැන විවෘතව කථා කරන නේපාල තරුණයෙක්. ඔහුට HIV ආසාදනය වුණේ ‘කොලූකමට මත්ද්‍රව්‍ය අත්හදා බලන්නට ගිහින්’ HIV ආසාදිතයකු පාවිච්චි කළ එන්නත් ඉඳිකටුවක් හරහා. ඒ බව දැන ගත් පසු රජීව් කළේ තම HIV තත්ත්වය ප්‍රසිද්ධ කළ මුල් ම නේපාල ජාතිකයා බවට පත් වීමයි. තමන් ඒ තත්ත්වයට පත් කළ නොදැනුවත්කමට එරෙහිව සිය ජීවිතය කැප කිරීමයි. ඔහු පාසල් හා විශ්ව විද්‍යාලවලට ගොස් ඒවායේ බලධාරීන්ගේ ඇරයුමින් HIV/AIDS ගැන දේශන කරනවා. HIV ගැන පොතෙන් උගත් වෛද්‍යවරයකුට වඩා විශ්වාසනීය හා සමීප ලෙසින් ඒ ගැන කථා කරන්නට ඔහුට කුසලතාව තිඛෙනවා. ඛෙහෙවින් ගතානුගතික නේපාල සමාජයේ මෙය ඉදිරි පිම්මක්.

රජීව්ගෙන් පසු තමන්ගේ HIV තත්ත්වය ප්‍රසිද්ධියේ කියා සිටීමට තවත් නේපාල ජාතිකයන් පෙළඹුණා. ඔවුන්ට HIV ආසාදනය සිදු වූ ආකාරය එකිනෙකට වෙනස්, සමහර කාන්තාවන් බලහත්කාරයෙන් ඉන්දියාවට පැහැරගෙන ගොස් ගණිකා වෘත්තියේ යෙදවීම නිසා ආසාදිත වුණා. දෙවසරක් මුම්බායි නගරයේ සිර වී සිටි බූනා ලාමා (Buna Lama) HIV ආසාදිත යයි දැන ගත් විට ඇගේ ලිංගික ජාවාරම්කරුවන් මුදා හරිනු ලැබුවා. දැන් ඇය නේපාලයේ නගර හා ගම්වල සැරිසරමින් කාන්තාවන්ට HIV පිළිබද තතු කියා දෙනවා. එමෙන්ම HIV සමග වසන අයට මානසික සහනය ලබා දෙන ආකාරයත්, සෙසු ප්‍රජාව ඔවුන්ට බද්ධ විය යුතු සැටි ගැනත් උපදෙස් දෙනවා.

HIV/AIDS ගැන මෙසේ විවෘතව කථා කිරීමට හැකි වීම පවා ගතානුගතික නේපාල සමාජයට (සාපේක‍ෂව) අළුත් දෙයක්. අගහිගකම් හා පසුගාමීත්වය ඉස්මතු වූ සමාජයක HIV ගැන චින්තන විප්ලවයක් ඇති වූයේ කෙලෙස ද?

HIV සමග ජීවත්වන මිනිසුන්, ගැහැණුන් හා ළමයින් සමාජයෙන් කොන් කිරීම වෙනුවට ඔවුන්ට ආදරයෙන්, කරුණාවෙන් හා සුහදත්වයෙන් සැළකීමට නේපාලයේ සාමාන්‍ය ජනතාව ටිකෙන් ටික හුරු වී තිඛෙනවා. මෙය ක්‍රම ක්‍රමයෙන් ඇති වූ ආකල්පමය වෙනසක්.

මධ්‍යම නේපාලයේ රතොමාටේ (Ratomate) නම් ගමක් තිඛෙනවා. ගමේ තේ කඩය එහි කේන්ද්‍රස්ථානයක්. තේ කඩ හිමියාත්, ඔහුගේ දියණියත් එහි වැඩ කරනවා. එහෙත් ගමේ වැඩි දෙනකුගේ මනාපය ඇත්තේ ලක්ෂ්මී ලාමා හදන තේ කෝප්පයටයි. ‘අපේ අය කැමති හොදට කහටට තේ බොන්නටයි. තාත්තා හදන තේවලට වඩා මගේ තේ රසවත් බව හැමෝ ම කියනවා’ ලක්ෂ්මී කියන්නේ අහිංසක උද්දාමයකින්.

ලක්ෂ්මී HIV සමග වාසය කරන නේපාල කාන්තාවක්. ඇගේ HIV තත්ත්වය ගමේ අය දන්නවා. එය ඇයට උරුම වුණේ ලාබාල වියේදී බලහත්කාරයෙන් ඇය ඉන්දියාවේ වාණිජ ලිංගික කර්මාන්තයට ගෙන යාම නිසා. වසර තුනකට පසු ඇය ආපසු ආවේ HIV ආසාදිත බව නොදැනයි. අළුත් ජීවිතයක් අරඹන්නට සිතා ගෙන ඇය විවාහ වුණත් සෞඛ්‍ය සේවිකාවක් කළ රුධිර පරීක‍ෂණයකින් ඇගේ HIV තත්ත්වය සොයා ගනු ලැබුවා. ඒ තොරතුර ගමේ පැතිරුණු විට මුලදී ගමේ සැවොම ඇය හා දෙමවුපියන් කොන් කළත්, කල් ගත වන විට මේ ආකල්පය වෙනස් වුණා.

ලක්ෂ්මීට සිය පියාගේ තේ කඩයේ වැඩ කරමින් තමන්ටත් පවුලටත් ප්‍රයෝජනවත් ලෙස කල් ගෙවන්නට හැකි වී ඇත්තේ ප්‍රජාවගේ ආකල්පමය වෙනස නිසායි. ලක්ෂ්මී අතින් හදන තේ කෝප්පය හරහා HIV වයිරසය කිසි ලෙසකින් පැතිරිය නොහැකි බව දැන් ඇගේ ගම් වැසියන් දන්නවා. ඇය මුණ ගැසී කථා බහ කිරීමෙන් හෝ සමාජ සබදතාවලින් හෝ තමන්ට කිසිදු අවදානමක් නැති බව ඔවුන්ට පසක් වී තිඛෙනවා. “ඇයට අවශ්‍ය අපේ ආදරය හා සැළකීමයි. ඒවා ලැබුණොත් තව කලක් ඇයට ජීවත් වන්නට පුළුවන්” අසල්වැසියකු වන කුමාරි ශ්‍රේෂ්තා කියනවා.

මේ නේපාල ජාතිකයන් හමු වන්නේ ජීවමාන චරිත නිරූපණය කැරෙන, ඔවුන්ගේ අවසරය ඇතිව 2002දී නිර්මාණය වූ Love for a Longer Life නම් වාර්තා චිත්‍රපටයකයි. එය අධ්‍යක‍ෂණය කළේ සංවේදීව නේපාල ප්‍රශ්න විග්‍රහ කිරීමේ කුසලතාව ඇති නේපාල ජාතික දුර්බා බස්නෙට් (Dhurba Basnet). ආසියාවේ දියුණුවන රටවල සංවර්ධන අභියෝග හා අර්බුදවලට සිවිල් සමාජය ප්‍රතිචාර දක්වන හැටි නිරූපනය වන Truth Talking නම් වූ වාර්තා චිත්‍රපට මාලාවේ එක් චිත්‍රපටයක්.

මෙබදු ජන ආකල්ප වෙනසක් සිදු වන්නේ කෙසේ ද? එයට උපකාර වන සමාජ සාධක මොනවා ද? දුර්බා වරක් මා සමග කීවේ HIV ආසාදිතයන්ට ගැරහීම නේපාල ජන මාධ්‍ය ද කරමින් සිටි බවයි. සානුකම්පිතව HIV ආසාදිතයන්ගේ අදහස් විමසමින් ඔවුන්ට සවන් දීමට සමාජ විද්‍යාඥයන් හා සමාජ ක්‍රියාකාරිකයන් කිහිප දෙනකු පෙරට විත් තිඛෙනවා. මේ නිසා HIV පිළිබදව වඩාත් විවෘත වූත්, හරවත් වූත් සමාජ සංවාදයක් 1990 දශකය අගදී හා 2000 දශකය මුලදී ඇති වූ බව ඔහු කියනවා. එවකට එරට HIV සමග ජීවත් වන සංඛ්‍යාව 50,000ක් වූ අතර 2008 වන විට එම සංඛ්‍යාව 70,000ක් බව නේපාල රජය අනුමාන කළා.

බහුතර හින්දු භක්තික නේපාල සමාජයේ මෙබදු විපර්යාසයක් හට ගත හැකි නම්, උදේ සවස පිරිත් කියන, මෙත්තා-මුදිතා-කරුණා-උපේක‍ෂා ගැන නිරතුරුව කථා කරන ලංකාවේ HIV චින්තන වෙනසක් කවදා ඇති වෙයි ද?

චිත්‍රපටය නරඹන්න:

Love that Bug: Spinal Beetle completes charity run across South Asia

Here's looking at you, people! The Love Bug had only two eyes, but the Spinal Beetle has four. Photo by Nalaka Gunawardene


Deep down in our hearts, we are all Volkswagen Beetle fans: some of us have owned one (my first car was a red bug!), others dream of doing so. The world’s most enduringly popular car design has a particular appeal in South Asia.

And now, South Asian VW Beetle fans have a adorable new mascot. Move over, Disney’s Love Bug (thanks for tons of fun); welcome, Spinal Beetle!

My friend – and hero – Kanak Mani Dixit and his wife Shanta have just completed a 2,200 km (1,100 mile) journey in their nearly 40-year-old Beetle that took them from Kathmandu in Nepal to Peshawar in Pakistan. It was a 12-day, 3-country drive that was to raise funds for spinal injury treatment in Nepal.

By happy coincidence, I was in Kathmandu on 4 Nov 2011 when the President of Nepal waved off Kanak and Shanta on their journey from the President’s House. It was an informal gathering of friends and well-wishers — with none of the pomposity usually associated with heads of state.

So the photos in this post are all mine. The text that follows is from Kanak and his media team:

President Ram Baran Yadav about to send off Kanak Mani Dixit and Shanta Dixit on 12-day journey in Spinal Beetle - Photo by Nalaka Gunawardene

The ‘Great Nepal-India-Pakistan Spinal Beetle Drive’ arrived in Peshawar on 16 November, ending a 1100-mile odyssey that took the 1973 VW Beetle from Kathmandu through Lucknow, Agra, Delhi, Amritsar, Lahore, Islamabad and Rawalpindi.

“It was an exhilarating journey across the friendly landmass of Southasia, and I hope a pointer towards easy land-crossings for people from all our countries,” said Dixit. “Most of our journey was along the Grand Trunk Road, built originally by Sher Shah Suri in the 16th century. The 21st century demands that we open this highway for the people, commerce and ideas to flow.”

The journey of the sky-blue Beetle was conducted with three goals of promoting ‘land connectivity’ in Southasia, developing links between spinal injury institutions across the Subcontinent, and raising funds for the Spinal Injury Rehabilitation Centre in Nepal.

“The matter of land connectivity is important because airline links can never provide the mass-level contact that our people and economies deserve. One would want to see the same cacophony at the Atari-Wagah border as at the Nepal-India border of Bhairahawa-Sunauli,” said Dixit.

The trip was helpful in developing linkages between organisations such as the Spinal Centre in Nepal, the Indian Spinal Injuries Centre in Delhi (ISIC), the Mayo Hospital in Lahore, the National Institute for Rehabilitation Medicine in Islamabad, the Armed Forces Institute for Rehabilitation Medicine in Rawalpindi, and the Paraplegic Centre in Peshawar.

As for the goal of raising emergency funds for the Spinal Centre-Nepal in order to cope with sudden rise in demand for its services, Dixit said that a little over half of the USD 110,000 goal had been raised. “We hope to complete our goal through a retroactive campaign because the spinally injured of Nepal badly need support,” he said.

Dixit is a civil rights activist, writer and journalist who injured his spine in a trekking accident a decade ago. The Spinal Centre was started in 2002 and inaugurated by the late Sir Edmund Hillary.

Kanak and Shanta Dixit setting off on their long journey in Spinal Beetle from Sheetal Niwas on 4 Nov 2011 morning - Photo by Nalaka Gunawardene

In the ‘Spinal Beetle’ driven by Dixit, he was accompanied by Shanta Dixit, educator and founding member of the Spinal Centre-Nepal. The back-up car, a Mahindra Bolero, included VW Beetle specialist Naresh Nakarmi, Spinal Centre staff member Suman Khadka and Eelum Dixit, doing videography and photography. Social worker Meera Jyoti is chair of the Spinal Centre-Nepal.

The Spinal Beetle drive was flagged off on 4 November by President Ram Baran Yadav of Nepal. In New Delhi, it was received by Maj. H.P.S. Ahluwalia, founder of ISIC, as well as journalist Kuldip Nayar and actor Om Puri. The physicist and peace activist A.H. Nayyar received the Spinal Beetle at the Wagah-Atari border. Throughout the Southasian drive, the team was graciously hosted by members of the Pakistan-India People’s Forum for Peace and Democracy and other organisations, such as the Indian Doctors for Peace and Development in Agra, and Asha for Education in Lucknow.

Among the many interesting aspects of the trip, from the emotional to the historical, Dixit includes the following:

• The Spinal Beetle team responded to the request of 96-year-old Barkat Singh ‘Pahalwan’ of Jalandhar (Indian Punjab) that some earth be collected from his childhood village of Fatehgarh near Sialkot (Pakistani Punjab). Taking a detour from the GT Road, the team found the place, which had now become an urban suburb of Sialkot, and collected a jarful of agricultural earth for Barkat Singh. (for a picture of Barkat Singh and other images, go to ‘Selected Photographs’ on http://www.sirc.org.np)

• The memory of Sher Shah Suri, the Afghan sultan from present-day Bihar who ruled from Agra, followed the team through much of the route, which he had regularised in the mid-16th century as an administrative and commercial artery. His memory was revived by the ‘kos’ markers along the Delhi-Chandigarh stretch, a neglected postal station outside Wazirabad, the great roadside banyans providing shade to travellers then and now, and the Rohtas Fort on the approach to Rawalpindi.

A Nepali on wheelchair watches Spinal Beetle about to depart on a long journey to raise funds for people like him - Photo by Nalaka Gunawardene

• Having started in the Lumbini region of Nepal, where the Buddha was born more than 2,500 years ago, the Spinal Beetle ended its journey in the Gandhar region around Peshawar, a vast centre for Buddhist learning, art and architecture where the Sakyamuni was first etched in human form a few centuries later. In the Potohar Plateau near Islamabad, the Spinal Beetle visited the gigantic Buddhist stupa at the village of Manikyal.

• Arriving in Agra, the Spinal Beetle visited the Taj Mahal on the day of Eid ul-Azha. It arrived in Amritsar and visited Harminder Saheb (the Golden Temple) on the Guru Nanak’s birthday. Passing Gorkha District of Nepal (named after the Gorakhnath temple situated there), the Spinal Beetle traversed Gorakhpur, the base of the Nath sect, and ended its journey in Peshawar where the team visited the Gorakhnath Temple there, opened only a month ago after 60 years of closure. The Delhi-Amritsar leg of the journey was started with a visit to the dargah of Nizamuddin Aulia.

• After watching the mock-militarist show at the Wagah-Atari border between the Indian and Pakistani goose-stepping men in khaki, that very evening the team attended a play on Bhagat Singh and his fight for independence, put on by the Ajoka Theatre of Lahore.

• The Bharatpur government hospital in Chitwan District of Nepal was the first stop of the Spinal Beetle out of Kathmandu. The Bharatpur hospital sought help for setting up a spinal injury rehabilitation unit, which is in line with the Spinal Centre’s belief in decentralising rehabilitation. As a gesture of goodwill for the Nepal-India-Pakistan drive, the hospital committee donated NRs 50,000, which was gratefully received.

• In New Delhi, Maj. H.P.S. Ahluwalia of ISIC suggested that Dixit work to set up a Southasian network for spinal injury rehabilitation, given the specificity of the need. There was an enthusiastic response to this idea throughout the rest of the trip all the way to the Paraplegic Centre in Peshawar.

• At the Mayo Hospital in Lahore, the Medical Superintendent Dr. Zahid Pervaiz and Head of Rehabilitation Medicine Dr. Waseem Iqbal provided information on spinal injury and trauma response that had been developed in Pakistan. They graciously offered four-year full fellowships for two doctors to be sent by the Spinal Centre-Nepal.

Only a Nepali team and a German Bug could get past border babus like this!

• In Islamabad, the Nepal team got specific information on the response to the 2005 earthquake which hit Kashmir and the Hazara division. The team invited Pakistani specialists to Kathmandu to share information on the medical, rescue, social work and humanitarian aspects, so that Nepal would be better able to tackle the mega-tremor that is projected to hit Kathmandu Valley and surrounding areas before long.

• In Islamabad, activist and politician Nafisa Khattak introduced the team to the Melody Theatre, which had served as a staging ground for the sudden rush of victims from the 2005 earthquake. Poignantly, this only cinema hall of the city had been set to torch by a radical mob some years earlier.

• In Agra, members of the Indian Doctors for Peace and Development reminded the team that while there were 8-9 neurosurgeons in the city, there was no rehabilitation centre.

• The Volkswagen Club of Pakistan (VCP) took the Spinal Beetle under its wings in Islamabad and made sure that the car was made ship-shape after the climb up from the Punjab plains. Discussion was started with the club members about organising a VW Beetle rally from Islamabad all the way to Dhaka through India and via Kathmandu, as an exemplary means to develop people-to-people contact in the Subcontinent. This would require cooperation between the VCP, the Association of Nepal’s Beetle Users (ANBUG), the Volkswagen Club of Bangladesh and the Volkswagen Beetle community in India.

• At a meeting organised by the Pakistan-India People’s Forum for Peace and Democracy and the Islamabad Cultural Forum, Dixit spoke on the theme of ‘land connectivity’ in Southasia. “If on an old VW Beetle can do the Kathmandu-to-Peshawar trip with ease, imagine how easy it will be for everyone else.” At this time of geopolitical rapprochement between India, Pakistan and Bangladesh, a special push must be made for land connectivity, he added. “Let a hundred thousand networks bloom across Southasia, in the spectrum from spinal injury to VW Beetles and beyond, to bring the people together.”

More on the Spinal Beetle drive: The sudden rise of the number of patients over the last year has forced the Spinal Centre-Nepal to raise its service from 39 beds to 51. We seek to raise USD 110,000 from the 1,100 mile journey of the Spinal Beetle, at the ‘rate’ of USD 100 per mile from friends and supporters worldwide. By the time the Spinal Beetle arrived at Peshawar on 16 November, a little over half that amount had been raised. The Spinal Beetle Rally is also an effort to raise awareness of spinal injury prevention, rescue, care and rehabilitation in the Subcontinent.

The Spinal Beetle has done the Kathmandu-Dhaka stretch twice, in 2002 and 2005, and touched base at the Centre for the Rehabilitation of the Paralysed (CRP) in Bangladesh. The CRP would be a key institution in the networking of spinal injury rehabilitation institutions that is proposed.

The Spinal Beetle will carry their hopes and dreams across three countries, driven by that small man standing behind - Photo by Nalaka Gunawardene

Exploring our crowded planet, One Square Mile at a time…

Vasanthi Hariprakash exploring One Square Mile in Kathmandu, Nepal

It’s funny how, more than a generation after most of the world adopted the metric system of measurements, relics of the earlier, ‘imperial’ units still linger in our language and popular culture.

Frequent flyers stlll accumulate air-miles, not kilometres. Disaster managers grapple with the challenges of communicating credible early warnings on that the crucial ‘last mile’ (it’s not yet the ‘last kilometre’). And many among us, including those who have grown up in a metric world, can better grasp a square mile than a square kilometre.

One Square Mile is also the name of an interesting new TV series produced by One Planet Pictures of the UK, and first airing this month on BBC World News. In this series, reporters visit a neighbourhood in different parts of the developing world and try and find out what the residents’ hopes and aspirations

Says its producer Robert Lamb: “One Square Mile is an experiment. So much in television is set up. In this series our reporters explore a small patch of a city with the aim of providing the viewer with an authentic slice of life.”

According to Robert, One Square Mile takes the lid off a neighbourhood. Reporters wander around a marked out section of a town and city and talk to the people they meet to find out what their everyday concerns are.

Of this months shows, two are presented by Zeinab Badawi . In one, she goes walkabout in Juba, capital of south Sudan which is on the verge of becoming an independent state. In the other, Badawi encounters murder on the streets in Guatemala City.

The other two are presented by my friend Vasanthi Hariprakash, whose day job is with India’s leading TV news network NDTV. These two are of particular interest to me as she travels to countries in Asia that are closer to me in distance and closer to my heart.

In one show, Vasanthi travels to Kathmandu, the capital of Nepal. The blurb says: “Despite a recent record of political instability that has seen a monarchy overthrown and an uneasy peace struck with the Maoist insurgents, reporter Vasanthi Hariprakash finds a city population surprisingly upbeat. But a long dawn queue outside the passport office tells a different story – young Nepali men are desperate to get out to find work in the Gulf and Southeast Asia.”

I’m familiar with that city having made multiple visits since 1995, and have shared the pains and anxieties of my Nepali friends as they went through political turmoil and a bloody insurgency. I saluted them when their ‘people power’ got rid of the despotic king in 2006.

Vasanthi did remarkably well in presenting her first-time appearance on a BBC-broadcast show. She came across as informed, eager and empathetic to the people and place she was exploring. Not once did I notice a hint of cynicism or condescension in her voice. This is quite in contrast to regular BBC reporters, many of who are far too judgemental and dismissive than good journalists should ever be. We can only hope vasanthi never aspires to those despicable professional levels…

Amidst political intrigue and uncertainties, life goes on in Kathmandu...

In her second show, Vasanthi travels to a small village in Laos next to the old Ho Chi Minh trail where the dominant concern is unexploded cluster bombs from the Vietnam war. The synopsis reads: “From the capital Vientiane it takes 10 hours for reporter Vasanthi Hariprakash to reach her square mile – a village next to the old Ho Chi Minh trail. Today it’s a peaceful highway for enterprising Vietnamese traders but during the war it was a target for the B 52 bombers with their deadly cargo of cluster bombs. 40% are live – called UXOs – Unexploded Ordinance – and Hariprakesh finds the villagers’ poverty leaves them no choice but to run the gauntlet of the unexploded munitions as they work in their paddy fields.”

This reminds me of a short film I saw in Cambodia many years ago about a poor, rural community who faced a similar dilemma living and working in a countryside littered with unknown and unexploded landmines. The Cold War conflicts in Southeast Asia may have ended decades ago, but local people still live in the shadow of their deadly legacies…

I can’t wait for more real-life stories in One Square Mile, and I hope Robert Lamb will send out his intrepid and charming reporters to far corners of the real world where real people are taking on life’s many challenges 24/7. These people’s resilience and resourcefulness inspire us all.

And that’s what good television is all about. Moving images, moving us all!

Ahead of tsunami, journalist foresaw coastal disaster in Sri Lanka: “A Catastrophe Waiting to Happen”

Dilrukshi Handunnetti in Deep Divide film

Contrary to a popular belief, journalists don’t enjoy being able to say ‘I told you so!’. They much rather prefer if their investigative or analytical work in the public interest are heeded in time.

A few months before the Indian Ocean tsunami of December 2004, my friend and journalist Dilrukshi Handunnetti wrote an investigative story on how coastal zone management laws and regulations were openly flouted by developers. She cautioned that it was a ‘disaster waiting to happen’

She had no idea how forcefully her point will be driven home before that year ended.

“Little did anyone realise the price coastal communities would have to pay for the greed of a few dozen developers,” she said after the tsunami, interviewed for Deep Divide, a South Asian documentary on environmental justice that TVE Asia Pacific produced in 2005.

Watch Deep Divide – story from Sri Lanka:

Here’s the blurb I wrote at the time to promote the story:

Sri Lanka’s economic activities are concentrated in coastal areas: 80 per cent of the tourist related activities are found there, along with one third of the population. Seeking to accelerate economic growth, the Sri Lankan government took measures to develop the island’s coastal regions. Shrimp and prawn farming was encouraged, while many incentives were provided for developing tourist resorts along the island’s scenic beaches.

As the shrimp exports grew and tourist arrivals increased, there was a ‘cost’ that only local residents and a few environmentalists cared about: mangrove forests were cleared, coral reefs were blasted, and the coastal environment was irreversibly changed.

Shrimp farming damaged mangroves, aggravated tsunami impactCoastal zone management regulations and guidelines were openly flouted by developers. Local communities were the last to benefit from this development boom — they watched silently as their fish catch dwindled and their coastal environment was pillaged. But little did anyone realise the price coastal communities would have to pay for the greed of a few dozen developers.

When the tsunami struck, there were very few natural barriers to minimise its impact. More than 40,000 people died or went missing, while hundreds of thousands lost their homes and livelihoods. It was the biggest single disaster in the island’s history.

Dilrukshi reflects: “Post-tsunami, people realised that the mangroves have protected these little, you know, landmass. And where you find a little bit of protected mangroves, you also find the landmass protected.”

She adds: “I think we have committed lot of excesses and we have been made to answer for those sins. Hereafter, we cannot afford to not do it right.”

Filmed on location in India, Nepal and Sri Lanka, Deep Divide explores the reality of environmental justice in South Asia — home to 500 million people living in absolute poverty, or 40 per cent of the world’s total poor. Everywhere, it finds environmental injustice. This investigative film builds on the work by three local journalists, who act as our guides to understanding the complexities and nuances of development amidst poverty and social disparities.

Environment For All book coverThe origins of Deep Divide go back to 2002. Panos South Asia, a regionally operating non-profit organization analyzing development issues, awarded media fellowships to selected journalists from five South Asian countries to explore specific cases of environmental injustice in their countries. They were to investigate issues as varied as land degradation, food and water insecurity, rising pollution, and mismanaged development.

Their findings were initially published in the local media – in the newspapers or magazines they worked for. In 2004, Panos South Asia compiled the articles in a book titled Environment for All. Three stories from this book were adapted into the documentary, directed by Indian film maker Moji Riba.

UK Nepal Climate Change Film Competition: We’re toast in 3 minutes!

Tell a climate story in just 180 seconds...

Tell a climate story in just 180 seconds...

In July 2007, we had an interesting discussion on this blog on the shrinking durations of Nature and environment films and TV programmes. The moving images community is divided on this, with some purists holding out that to pack complex, nuanced messages into a few minutes is akin to dumbing everything down. Noted film-makers like Neil Curry disagreed.

I revisited this topic in August 2008, saying: “But there’s no argument of the sheer power of well produced public service announcements (PSAs) to move people with a specific, short message. Nothing can beat them for the economy of time and efficacy of delivery.”

Kathmandu to Copenhagen - in three minutes?

Kathmandu to Copenhagen - in three minutes?

The trend to make ever shorter films has been fuelled by the growth of online video, where the dominant value seems to be: less is certainly more! This is the premise, for example, of the current competition One Minute to Save the World.

In Nepal, they were more generous — and allowed three minutes. I recently came across the winners of the UK Nepal Climate Change Film Competition, where Nepali film makers were invited to “make short, effective films of up to 3 minutes on the theme of Climate Change”. The submitted films had to be original in concept, innovative and highly motivational – no restrictions were set in terms of discipline or genre. It was organised by our friends at Himal Association, better known for sustaining Film South Asia festival for a decade.

The winning films were screened at an awards ceremony in September 2009 at the Regional Climate Change Conference in Kathmandu. They will also be screened at Kathmandu International Mountain Film Festival 2009 (10-14 December) and will be broadcast on television.

The winning film, Act locally think globally, was directed by Santoshi Nepal and Ishu Lama:

First runner-up, Jeopardy, is an animation directed by Shiva Sharan Koirala:

Second runner-up, 3 Cs of Climate Change, directed by Binod K Dhami and Padam Raj Paneru:

The competition attracted an impressive 124 entries. Angelo D’Silva, an educationist and media critic in Kathmandu, recently reviewed the entries in Himal Southasian special issue on climate change. He wrote: “In cash-strapped times, these contests focusing on climate change prove to be a cost-effective strategy in generating content. With no funding directed to the filmmaker for production, and prize money amounting to NPR 130,000 (USD 1700) for the three winners, the climate-change film contest is a way to make a splash on the cheap.”

He added: “While the filmmakers, all of whom were Nepali, exhibited an impressive range and quality, it was a range obscured by the selection of some fairly typical public-service-announcement-type finalists. Hopefully, however, two sets among the entries will soon see the light of day: those documenting the effects of climate change on Nepali communities, and those exploring (and exploiting) anxieties and fears about the burgeoning climate crisis.”

Read full review here.

I have only seen the three winning entries that are available online, so it would be unfair to comment on other entries. But I found the three winners predictably text-bookish. For sure, simple awareness raising is always helpful, but much more is needed – and urgently so – to deal with climate change. Film can be a powerful force for changing lifestyles, and not all of them have to be feature film length in Al Gore style.

Radio Sagarmatha: Voice of a Valley and Hope of a nation

Location filming Saving the Planet in Nepal

Location filming Saving the Planet in Nepal


I have written more than once in this blog about Radio Sagarmatha of Nepal, the first independent community broadcasting station in South Asia.

In May 2007, on the occasion of their 10th anniversary, I called it Kathmandu Valley’s beacon of hope. I have known and admired the Nepali friends who are running the award-winning, public-spirited radio station.

I’m delighted, therefore, to be able to make a short film about one facet of Radio Sagarmatha: their contribution to education for sustainable development, ESD for short.

Radio Sagarmatha’s path-breaking work in the resort town of Nagarkot is the story in one film of Saving the Planet, TVE Asia Pacific’s new regional TV series showcasing communities thinking globally and acting locally.

The six-episode series, which was 18 months in the making, features outstanding efforts in education for sustainable development in South and Southeast Asia.

It goes in search of answers to these key questions: Can ordinary people help save our planet under siege from multiple environmental crises? How can everyone change attitudes and lifestyles to consume less and generate less waste?

Here’s the official synopsis of the Nepal story, titled Voice of a Valley:

Tourism generates incomes, jobs and markets for the people of Nagarkot, a popular resort close to the Nepali capital Kathmandu. But it had a bumpy start when hoteliers initially bypassed local communities. These tensions were diffused by Radio Sagarmatha, the country’s first independent public radio station, which brought all interested parties together on the air. This example shows how media can do more than just report. By inspiring discussion and debate, media can help communities to find the best solutions or compromises for their development needs.

Watch Saving the Planet: Voice of a Valley

Many thanks to friends at the Nepal Forum of Environmental Journalists (NEFEJ), for their help in making this short film about one of their most outstanding efforts.

Find the full credits of the film here

‘Saving the Planet’ new Asian TV series is ready for release!

It's planet saving time...and everybody is invited!

It's planet saving time...and everybody is invited!

Can ordinary people help save our planet?

What does it take to change their attitudes and lifestyles to consume and waste less?

For over two years, my team at TVE Asia Pacific and I have been working on a new TV series, modestly called Saving the Planet. It will be released at a regional conference in Tokyo, Japan, on 22 August 2009.

In this Asian series, produced in partnership with Asia Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU), we profile successful initiatives that combine knowledge, skills and passion to create cleaner and healthier environments.

It was filmed in six countries in South and Southeast Asia: Cambodia, India, Laos, Nepal, the Philippines and Thailand.

The groups profiled in Saving the Planet often work without external funding and beyond the media spotlight. They have persisted with clarity of vision, sincerity of purpose and sheer determination. Their stories inspire many others to pursue grassroots action for a cleaner and safer planet.

Watch the series trailer here:

The dedicated website has just been revamped for the launch.

Watch out for more updates!

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 87 other followers